Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

聖なるヴァラーハは言った。その狩人の最勝者は、吉祥にして優れた道を歩み、苦行（タパス）を修した。断食して、心にその師を念じ続けた。

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

乞食の時が来ると、彼は落ちた枯葉のみを食した。ある時、飢えに苦しみ、木の根元に身を寄せた。

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

飢えた彼は、近くの木の葉を食そうとした。そうしていると、虚空より、身体なき声が天から語った。

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

「車を食らうな」と大声で告げられると、彼はそれを捨て、落ちていた別の木片をつかんだ。

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

それもまた同様に禁じられ、他のいかなることも同じである。こうしてそれを車と見なしたため、猟師は何ひとつ口にしなかった。

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

断食して苦行を修し、怠ることなく師を念じ続けた。やがて長い時が過ぎ、卓越した聖仙が彼のもとへ近づいた。

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

自らの徳が称えられるドゥルヴァーサスは、かすかな生命の息づかいを見とめた。彼は、苦行より生じた光輝によって猟師が、燃える供物のように赫々と輝くのを見た。

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

その猟師もまた頭を垂れて礼拝し、ついで大牟尼に言った。「世尊よ、あなたを拝見できたことで、私は成就したと存じます。」

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

「いまや我がシュラーダ（śrāddha）の儀の時が来た。どうか心得給え。大牟尼よ、私は落ち葉のみを食し、その落ち葉だけによって汝を供養し、満足させよう。」と、狩人は彼にそう告げた。

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

ドゥルヴァーサ（Durvāsā）でさえ、その苦行の真意を知ろうとして、彼が清浄で、心も清らかで、諸根を制しているのを見て、次の言葉を高らかに告げた。

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

「大麦・小麦・米でよく調えた食を、飢えに苦しむこの私に与えよ。汝を念じて（汝を求めて／汝のために）ここへ来たのだ。」

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

そう言われると、その狩人は甚だしい不安に陥った。憂いにとらわれ、「我が生計はどこから得られようか」と思い悩んだ。

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

彼が思案していると、吉祥なる器が虚空より落ちてきた。黄金ででき、霊妙な力を具えていた。彼はそれを手に取った。

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

ドゥルヴァーサーと名づけられた牟尼を取り押さえ、彼はおそれを含んで言った。「おお婆羅門よ、私が托鉢に出るあいだ、まさにここにお留まりください。あなたのこのご厚意が成就しますように——どうかお為しください、梵（ブラフマン）を知る者のうち最勝の方よ。」

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

こう言い終えると、狩人の中の最勝者は托鉢を求めて歩み出た。さほど遠くないところに、財宝と女たちに満ちた都があった。

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

彼が進むと、あらゆる点で麗しい者たちが前方に現れた。さらに別の者たちが木々から現れ、手には黄金の器を携えていた。彼女らはたちまち種々の食を捧げ、彼の鉢を縁まで満たした。

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

そして彼は、自らが衆生の真の目的にかなうと悟り、再びアーシュラマへ戻った。そこで彼は、その仙人—ジャパ（真言誦持）に励む者の中で最勝の者—を見た。

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

彼を見ると、得た施食を清浄な場所に据え、心を澄ませた。狩人の中の最勝者はその仙人に礼拝し、次の言葉を述べた。

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

おお聖なる御方、仙人の中の最勝者よ——どうか我が足を洗い清めてください。もし私があなたの御恩寵に与るべき者なら、このようにして行ってください。

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

そう告げられると、探究心ある牟尼で、吉祥なる苦行の威力を備えたその聖者は言った。「私は川へ行けない。水の器も持っていない。」

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

「どうすれば急いであなたの足を洗えるのか、狩人よ、心大いなる者よ。」—牟尼のこの言葉を聞いて、狩人は憂いに沈んだ。「何をすべきか。彼の食事はどう整えられるのか。」

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

このように心中で思案し、師を想い起こして、分別ある賢者はその河、デーヴィカーへと帰依のために赴いた。

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

狩人は言った。「私は狩人、罪業の者、しかもこの優れた渡し場にて婆羅門を殺した者です。それでもなお、女神よ、あなたを念ずれば—どうか私を護り給え。私は帰依を求めて参りました。」

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

まことに我は、いかなる神格も、いかなる真言も、また礼拝の作法も知らぬ。されど師の御足を至上に観想することにより、常にその目的を見つめる、ああ吉祥なる者よ。

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

おお女神よ、河川のうち最勝なる者よ、かくのごとき我に憐れみを垂れたまえ。聖仙が清めのために用いる水を、遅滞なく近くへ運びたまえ。

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

かく言い終えると、罪を滅する者と称されるデーヴィカーは、狩人とともに、誓戒に堅固なるドゥルヴァーサが立つ場所へと来た。

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

その最勝の河—女神みずから—は自らの手で彼の御足を洗い、ついでハラーディニーという河となって、狩人の庵の近くへ赴いた。

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

その大いなる奇瑞を見て、ドゥルヴァーサは驚嘆に満たされた。手と足を洗い、信心をもってその食事を最後まで食し、ついでアーチャーマナ（浄めのための啜水）を行うと、明察の聖仙は至上の歓喜に満たされた。

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

そのとき彼は、飢えにより骨ばかりとなって衰えた狩人に告げた。「汝にヴェーダの学習が授けられよ。諸ヴェーダはその綱要・集成とともに汝の前に現前せよ。さらにブラフマンの智（ブラフマ・ヴィディヤー）とプラーナ諸典が、汝に直接に明らかとなれ。」

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

かくして彼はその者に恩寵を授け、さらに名を「ドゥルヴァーサー」と与えた。加えて言った。「汝は『サティヤタパー』の名で知られる、最上の聖仙となるであろう。」

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

このように恩寵を受けた狩人は、最勝の牟尼に申し上げた。「おおブラーフマナよ、狩人となったこの私が、いかにしてヴェーダを教えることができましょうか。」

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

聖仙は言った。「食を断つ者のうち最上の者よ、汝は今日、前身（微細身）の境地に至った。汝の身体は苦行力（タパス）より成り、常の粗大身の状態から分かれて別個となったことに疑いはない。」

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

汝の以前の（限られた）認識は滅び去った。今や不滅のアクシャラ（Akṣara、永遠の音節／原理）を清浄として知れ。汝は清浄なる身となり、さらに別の、より精妙な身を得たのだと悟れ。その浄化と覚知によって、ヴェーダは諸シャーストラとともに汝に顕現するであろう、聖者よ。」