Adhyaya 35: The Account of Soma’s Decline and Restoration, and the Paurṇamāsī Observance

Verse 1

महातपा उवाच । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः अत्रिर्नाम महातपाः । तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षजामातृतां गतः ॥ ३५.१ ॥

マハータパーは語った。「大苦行で名高いアトリは、ブラフマーの意生の子（マーナサ・プトラ）であった。その子はソーマ（月神）で、ダクシャの婿となる位に至った。」

Verse 2

सप्तविंशति याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः । सोमपत्‍न्योऽतिमन्तव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥ ३५.२ ॥

ダクシャの娘として称えられる二十七人の乙女たちは、ソーマ（月神）の妃たちであると理解すべきである。その中でローヒニーが最も श्रेष्ठ（すぐれた者）と見なされる。

Verse 3

तामेव रमते सोमो नेतराः इति शुश्रुमः । इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्यासमतां शशेः ॥ ३५.३ ॥

「ソーマ（月神）は彼女ただ一人にのみ心を寄せ、他の者には寄せないと、われらは聞いた。」他の妻たちは来て、月の不公平な振る舞いをダクシャに訴えた。

Verse 4

दक्षोऽप्यसकृदागत्य तमुवाच स नाकरॊत् । समतां सोऽपि तं दक्षः शशापान्तरहितो भव ॥ ३५.४ ॥

ダクシャもまた幾度となく来て彼に諭したが、彼は従わなかった。そこでダクシャは呪詛して言った。「姿を隠せ（視界から消えよ）。」

Verse 5

एवं शप्तस्तु दक्षेण सोमो देहं त्यजेदथ । उवाच सोमो दक्षं तु भवानेवं भविष्यति । अनेकजो विहायेमं ब्रह्मदेहं सनातनम् ॥ ३५.५ ॥

かくしてダクシャに呪われたソーマは、やがてその身を捨てることとなった。ソーマはダクシャに言った。「あなたにも同じことが起こる。多くの生を経て、あなたもまた、梵天より授けられたこの古き梵身を捨てるであろう。」

Verse 6

एवमुक्त्वा क्षयं सोम आगमद् दक्षशापतः । देवा मनुष्याः पशवो नष्टे सोमे सवीरुधः ॥ ३५.६ ॥

そう言い終えると、ソーマ（月神）はダクシャの呪いによって衰微へと至った。ソーマが減じると、神々・人間・獣たち、そして草木の植生までもが荒廃した。

Verse 7

क्षीणाभवंस्तदा सर्वा ओषध्यश्च विशेषतः । क्षयं गच्छद्भिरत्यर्थमोषधीभिः सुरर्षभाः ॥ ३५.७ ॥

その時、あらゆる草木は衰え、とりわけ薬草が著しく減じた。おお神々の中の雄牛たちよ、薬草が甚だしく衰滅へ向かうにつれ、ついには枯渇の境に至った。

Verse 8

मूलेषु वीरुधां सोमः स्थित इत्यूचुरातुराः । तेषां चिन्ताऽभवत् तीव्रा विष्णुं च शरणं ययुः ॥ ३५.८ ॥

苦悩して彼らは言った。「ソーマ（Soma）は草木の根にとどまっている。」その憂いは激しくなり、彼らはヴィシュヌ（Viṣṇu）を帰依処として赴いた。

Verse 9

भगवानाह तान् सर्वान् ब्रूत किं क्रियते मया । ते चोचुर्देव दक्षेण शप्तः सोमो विनाशितः ॥ ३५.९ ॥

世尊は彼らすべてに告げた。「言え、わたしは何をなすべきか。」彼らは答えた。「おお神よ、ソーマ（Soma）はダクシャ（Dakṣa）の呪詛により滅ぼされました。」

Verse 10

तानुवाच तदा देवो मथ्यतां कलशोदधिः । ओषध्यः सर्वतो देवाः प्रक्षिप्याशु सुसंयतैः ॥ ३५.१० ॥

そのとき神は彼らに告げた。「カラシャ（壺）の海を攪拌せよ。おお神々よ、厳しく身を慎みつつ、四方より薬草を速やかに投げ入れよ。」

Verse 11

एवमुक्त्वा ततो देवान् दध्यौ रुद्रं हरिः स्वयम् । ब्रह्माणं च तथा दध्यौ वासुकिं नेत्रकारणात् ॥ ३५.११ ॥

かく語り終えると、ハリ（Hari）自ら神々を念じて禅定に入った—ルドラ（Rudra）を念じ、同様にブラフマー（Brahmā）を念じ、さらに眼に関わる事由ゆえにヴァースキ（Vāsuki）をも念じた。

Verse 12

ते सर्वे तत्र सहिताः ममन्थुर्वरुणालयम् । तस्मिंस्तु मथिते जातः पुनः सोमो महीपते ॥ ३५.१२ ॥

彼らは皆そこに集い、ヴァルナ（Varuṇa）の住処たる大海を攪拌した。その攪拌がなされたとき、地の主よ、ソーマ（すなわち月）は再び生じた。

Verse 13

योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितः । परेच्छया स मूर्तिं तु पृथक् सौम्यां प्रपेदिवान् ॥ ३५.१३ ॥

この身において「クシェートラジュニャ（場を知る者）」(kṣetrajña)と称される超越のプルシャこそ、まさにソーマ(Soma)として理解され、身をもつ衆生の間では「ジーヴァ（生命原理）」(jīva)として知られる。より高き意志により、彼は別個の、柔和で清澄なる（saumya）姿を取った。

Verse 14

तमॆव देवमनुजाः षोडशेमाश्च देवताः । उपजीवन्ति वृक्षाश्च तथैवोषधयः प्रभुम् ॥ ३५.१४ ॥

人々も、十六の神々の群れも、また樹木や薬草も、みなその同じ主に依りて生きる。彼こそ養い支える主宰である。

Verse 15

रुद्रस्तमेव सकलं दधार शिरसा तदा । तदात्मिका भवन्त्यापो विश्वमूर्तिरसौ स्मृतः ॥ ३५.१५ ॥

そのときルドラ(Rudra)は、その全き実在を頭上に戴いた。水はその本性と同一となり、彼は「宇宙をその身とする者」として想起される。

Verse 16

तस्य ब्रह्मा ददौ प्रीतः पौर्णमासीं तिथिं प्रभुः । तस्यामुपोषयेद् राजंस्तमर्थं प्रतिपादयेत् ॥ ३५.१६ ॥

主ブラフマー(Brahmā)は歓喜して、満月のティティ（Paurṇamāsī）を彼に授けた。その日に、王よ、断食の斎戒を行い、この行の目的を成就すべきである。

Verse 17

यवान्नहारश्च भवेत् तस्य ज्ञानं प्रयच्छति । कान्तिं पुष्टिं च राजेन्द्र धनं धान्यं च केवलम् ॥ ३५.१७ ॥

もし大麦（yava）を食として身を保つなら、それは知識を授ける。王の中の最勝者よ、さらに光輝と滋養を与え、また財と、とりわけ穀物をも授ける。