Adhyaya 32: Dharma as the Bull-Form: Soma’s Transgression and the Institution of the Thirteenth Lunar Day Observance

Verse 1

पूर्वं ब्रह्माऽव्ययः शुद्धः परादपरसंज्ञितः । स सिसृक्षुः प्रजास्त्वादौ पालनं च विचिन्तयत् ॥ ३२.२ ॥

はじめに、ブラフマーは不滅にして清浄、超越（パラ）と内在（アパラ）の両義をもって称される者であった。彼は初めに衆生を創造せんと欲し、またその護持と統御をも思惟した。

Verse 2

तस्य चिन्तयतस्त्वङ्गाद् दक्षिणाच्छ्वेतकुण्डलः । प्रादुर्बभूव पुरुषः श्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ३२.३ ॥

彼が思惟していると、その身の右側から、一人の पुरुषが顕現した。白き耳飾りを着け、白き花鬘と白き塗香によって荘厳されていた。

Verse 3

तं दृष्ट्वोवाच भगवान्श्चतुष्पादं वृषाकृतिम् । पालयेमाः प्रजाः साधो त्वं ज्येष्ठो जगतो भव ॥ ३२.४ ॥

彼を見て、世尊は四足で牡牛の姿をした者に告げた。「善き者よ、これらの民を守護せよ。世の最上となれ。」

Verse 4

इत्युक्तः समवस्थोऽसौ चतुःपद्भ्यां कृते युगे । त्रेतायां स समस्तृभ्यां द्वे चैव द्वापरेऽभवत् । कलावेकेन पादेन प्रजाः पालयते प्रभुः ॥ ३२.५ ॥

かく告げられると、彼は均衡の状態にとどまった。クリタ・ユガでは四分が完全に立ち、トレーターでは三分、ドヴァーパラでは二分となり、カリでは主がただ一分のみを残して衆生を護持する。

Verse 5

षड्भेदो ब्राह्मणानां स त्रिधा क्षत्रे व्यवस्थितः । द्विधा वैश्येकधा शूद्रे स्थितः सर्वगतः प्रभुः । रसातलेषु सर्वेषु द्वीपवर्षे स्वयं प्रभुः ॥ ३२.६ ॥

その原理／秩序は、ブラーフマナにおいて六種と説かれ、クシャトリヤにおいて三種として配され、ヴァイシャにおいて二種、シュードラにおいて一種として存する。遍在の主はあまねく住し、まことに主自らが一切のラサータラと、諸島大陸・諸地域（ドヴィーパ・ヴァルシャ）に現前する。

Verse 6

द्रव्यगुणक्रियाजातिचतुःपादः प्रकीर्तितः । संहितापदक्रमश्चैव त्रिशृङ्गोऽसौ स्मृतो बुधैः ॥ ३२.७ ॥

それは四分を有すると宣言される。すなわち、実体（dravya）、性質（guṇa）、作用（kriyā）、種類（jāti）である。また賢者は、三つの峰をもつと記憶する。すなわち、サンヒター（連続誦読）、パダ（語の分離）、クラマ（次第配列）である。

Verse 7

तथा आद्यन्त ओङ्कार द्विशिराः सप्तहस्तवान् । त्रिबद्धबद्धो विप्राणां मुख्यः पालयते जगत् ॥ ३२.८ ॥

同様に、始まりであり終わりでもある根本原理、すなわち聖音オーム（Oṁkāra）は、二つの頭と七つの手を備え、三重の結びによって結縛され、ブラーフマナの中の最上として世界を守護する。

Verse 8

स धर्मः पीडितः पूर्वं सोमेनाद्भुतकर्मणा । तारां जिघृक्षता पत्नीं भ्रातुराङ्गिरसस्य ह ॥ ३२.९ ॥

かつてダルマは、奇しき業をなすソーマによって苦しめられた。彼が兄アンギラサの妻ターラーを奪おうとしたからである。

Verse 9

सोऽपायाद्भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥ ३२.१० ॥

そのとき、残酷な業をなす強者に脅かされて、主は退き、深く恐ろしい密林へと入り込んだ。

Verse 10

तस्मिन्गते सुराः सर्वे असुराणां तु पत्नयः । जिघृक्षन्तस्तदौकांसि बभ्रमुर्धर्मवञ्चिताः । असुरा अपि तद्वच्च सुरवेश्मनि बभ्रमुः ॥ ३२.११ ॥

神々が去った後、ダルマを失ったアスラの妻たちは、その住まいを奪おうとしてさまよい歩いた。アスラたちもまた同様に、デーヴァの宮殿の内を徘徊した。

Verse 11

निर्मर्यादे तथा जाते धर्मनाशे च पार्थिव । देवासुरा युयुधिरे सोमदोषेण कोपिताः । स्त्रीहेतोश्च महाभाग विविधायुधपाणयः ॥ ३२.१२ ॥

かくして境界と規範が破られ、ダルマが滅びに傾いたとき、王よ、デーヴァとアスラはソーマに関わる過失に憤って戦った。高貴なる者よ、女を因として、彼らは種々の武器を手に取った。

Verse 12

तान्दृष्ट्वा युध्यतो देवानसुरैः सह कोपितान् । नारदः प्राह संगम्य पित्रे ब्रह्मणि हर्षितः ॥ ३२.१३ ॥

デーヴァがアスラとともに憤って戦うのを見て、ナーラダは喜びつつ父ブラフマーのもとに赴き、言葉を述べた。

Verse 13

स हंसयानमारुह्य सर्वलोकपितामहः । निवारयामास तदा कस्यार्थे युद्धमब्रवीत् ॥ ३२.१४ ॥

そのとき万世界の祖父たるブラフマーは、白鳥の乗り物に乗って彼らを制し、こう告げた。「この戦いは誰のためなのか。」

Verse 14

सर्वे शशंसुः सोमं तु स तु बुद्ध्वा स्वकं सुतम् । पीडनादपयातं तु गहनं वनमाश्रितम् ॥ ३२.१५ ॥

皆がソーマを讃えた。だが彼は、それが苦悩のために退いた自らの子であると悟り、深い密林に身を寄せた。

Verse 15

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र देवासुरयुतस्त्वरन् । ददर्श च सुरैः सार्द्धं चतुष्पादं वृषाकृतिम् । चरन्तं शशिसङ्काशं दृष्ट्वा देवानुवाच ह ॥ ३२.१६ ॥

それからブラフマーは、神々とアスラを伴い急ぎその地へ赴いた。デーヴァたちと共に、四足で牡牛の姿をした者が歩み回り、月のように輝くのを見た。これを見て、彼は神々に語りかけた。

Verse 16

ब्रह्मा उवाच । अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् । पत्नीं जिघृक्षता भ्रातुर्धर्मसंज्ञो महामुनिः ॥ ३२.१७ ॥

ブラフマーは言った。「これは我が長子、ダルマと名づけられた大聖仙である。兄弟がその妻を奪おうとしたとき、シャシン（月神）によって甚だしく苦しめられたのだ。」

Verse 17

इदानीं तोषयध्वं वै सर्व एव सुरासुराः । येन स्थितिर्वो भवति समं देवासुरा इति ॥ ३२.१८ ॥

「今こそ、まことに汝らすべて—デーヴァもアスラも—（然るべき者を）満足させよ。そうすれば汝らの安定が成り立ち、デーヴァとアスラに等しく及ぶであろう。」

Verse 18

ततः सर्वे स्तुतिं चक्रुस्तस्य देवस्य हर्षिताः । विदित्वा ब्रह्मणो वाक्यात् सम्पूर्णशशिसन्निभम् ॥ ३२.१९ ॥

そのとき一同は歓喜し、梵天の言葉によって、彼の輝きが満月に等しいと悟って、その神に讃歌を捧げた。

Verse 19

देवा ऊचुः । नमोऽस्तु शशिसङ्काश नमस्ते जगतः पते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदर्शक । कर्ममार्गस्वरूपाय सर्वगाय नमो नमः ॥ ३२.२० ॥

神々は言った。「月のごとく輝く御方よ、汝に敬礼する。世の主よ、汝に敬礼する。神聖なる姿を現し、天界への道を示す御方よ、汝に敬礼する。業（カルマ）の道そのものなる遍在者よ—敬礼、敬礼。」

Verse 20

त्वयैयं पाल्यते पृथ्वी त्रैलोक्यं च त्वयैव हि । जनस्तपस्तथा सत्यं त्वया सर्वं तु पाल्यते ॥ ३२.२१ ॥

この大地は汝によって護持され、まことに三界もまた汝ただ一者によって護持される。人々、苦行（タパス）、そして真実—そのすべては汝によって保たれる。

Verse 21

न त्वया रहितं किञ्चिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्यते त्वद्विहीनं तु सद्यो नश्यति वै जगत् ॥ ३२.२२ ॥

この世において、静なるものも動くものも、汝を離れて存在するものは何一つない。まことに汝を欠けば、世界はたちまち滅びる。

Verse 22

त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् । राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तम एव च ॥ ३२.२३ ॥

汝は一切衆生のアートマン（自己）である。善き者においては汝はサットヴァ（清浄性）の本性を持ち、ラジャスに染まる者においては汝はラジャスそのものであり、タマスに染まる者においては汝はまさしくタマスそのものである。

Verse 23

चतुष्पादो भवान् देव चतुःशृङ्गस्त्रिलोचनः । सप्तहस्तस्त्रिबन्धश्च वृषरूप नमोऽस्तु ते ॥ ३२.२४ ॥

おお神よ、汝は四つの足を持ち、四つの角と三つの眼を備える。七つの手を持ち、三つの節（または結び）を具す。雄牛の姿なる御方よ、汝に敬礼し奉る。

Verse 24

त्वया हीना वयं देव सर्व उन्मार्गवर्त्तिनः । तन्मार्गं यच्छ मूढानां त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ३२.२५ ॥

おおデーヴァよ、汝を離れれば、われらは皆、道を外れた路を歩む。迷えるわれらに正しき道を授け給え。汝こそ我らの最高の帰依処、究竟の到達である。

Verse 25

एवं स्तुतस्तदा देवैर्वृषरूपी प्रजापतिः । तुष्टः प्रसन्नमनसा शान्तचक्षुरपश्यत ॥ ३२.२६ ॥

かくしてその時、神々に讃えられた牛形のプラジャーパティは、満ち足りて心安らかとなり、静かな眼差しで見守った。

Verse 26

दृष्टमात्रास्तु ते देवाः स्वयं धर्मेण चक्षुषा । क्षणेन गतसंमोहाः सम्यक्सद्धर्मसंहिताः ॥ ३२.२७ ॥

しかしその神々は、ただ御姿を拝しただけで、法（ダルマ）そのものに根ざす眼によって、たちまち迷妄を離れ、真実にして正しき法に正しく安住した。

Verse 27

असुरा अपि तद्वच्च ततो ब्रह्मा उवाच तम् । अद्यप्रभृति ते धर्म तिथिरस्तु त्रयोदशी ॥ ३२.२८ ॥

アスラたちもまた同様に行った。そこでブラフマーは彼に告げた。「今日より以後、法（ダルマ）よ、トラヨーダシー（陰暦十三日）を汝のダルマ・ティティ（法の斎日）と定めよ。」

Verse 28

यस्तामुपोष्य पुरुषो भवंतं समुपार्जयेत् । कृत्वा पापसमाहारं तस्मान्मुञ्चति मानवः ॥ ३२.२९ ॥

その斎戒と修行を守り、正しく汝の御恩寵を得る者は、たとえ罪悪を山のごとく積み重ねていても、人はそこから解き放たれる。

Verse 29

यच्चारण्यमिदं धर्म्म त्वया व्याप्तं चिरं प्रभो । ततो नाम्ना भविष्ये तद्धर्मारण्यमिति प्रभो ॥ ३२.३० ॥

「主よ、この森は久しく汝—法（ダルマ）そのもの—に遍満されてきた。ゆえに名において『ダルマーラニヤ（Dharmāraṇya）』と呼ばれよう、主よ。」

Verse 30

चतुष्ट्रिपाद् द्व्येकपाच्च प्रभो त्वं कृतादिभिर्लक्ष्यसे येन लोकैः । तथा तथा कर्मभूमौ नभश्च प्रायोयुक्तः स्वगृहं पाहि विश्वम् ॥ ३२.३१ ॥

主よ、世はクリタをはじめとする諸ユガを通して、汝を四・三・二・一の「足」（徳分）として次第に顕れる御方と知る。ゆえに、行為の領域たる地上においても、また天空においても、ほとんど常に働きつつ、宇宙を自らの住処として守護したまえ。

Verse 31

इत्युक्तमात्रः प्रपितामहोऽधुना सुरासुराणामथ पश्यतां नृप । अदृश्यतामगमत् स्वालयांश्च जग्मुः सुराः सवृषा वीतशोकाः ॥ ३२.३२ ॥

祖父神（創造主）がそう語り終えるや、王よ、神々とアスラのまさに見守る前で、彼は忽然と姿を消した。神々は牡牛ヴリシャ（Vṛṣa）とともに、自らの住処へ帰り、憂いを離れた。

Verse 32

धर्मोत्पत्तिं य इमां श्रावयीत तदा श्राद्धे तर्पयेत पितॄंश्च । त्रयोदश्यां पायसेन स्वशक्त्या स स्वर्गगामी तु सुरानुपेयात् ॥ ३२.३३ ॥

この「ダルマの起こり」の物語を誦させる者は、そのときシュラーダ（śrāddha）の儀において、祖霊を供養の灌水（タルパナ）によって満たすべきである。十三日目には、力に応じてパーヤサ（乳粥）を供えよ。その人は天に赴き、神々の交わりに至る。

Verse 33

सोऽपायाद् भीषितस्तेन बलिना क्रूरकर्मणा । अरण्यं गहनं घोरमाविवेश तदा प्रभुः ॥

その残酷な業をなす強者に脅え、彼は逃げ去った。すると主は、鬱蒼として恐るべき森へと分け入った。