Adhyaya 28: The Manifestation of Māyā as Durgā/Kātyāyanī and the Slaying of Vaitrāsura

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथं माया समुत्पन्ना दुर्गा कात्यायनी शुभा । आदिक्षेत्रे स्थिता सूक्ष्मा पृथग्मूर्त्ता व्यजायत ॥ २८.१ ॥

プラジャーパラは言った。「いかにしてマーヤーは生じたのか――吉祥なるドゥルガー、またカーティヤーヤニーとも呼ばれる彼女が、アーディクシェートラに微細の姿で住しつつ、いかにして別個の具身の形として顕現したのか。」

Verse 2

महातपा उवाच । आसीद् राजा पुरा राजन् सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । वरुणांशो महाराज सोऽरण्ये तपसि स्थितः ॥ २८.२ ॥

マハータパーは言った。「昔、王よ、シンドゥドヴィーパという名の、武勇で名高い強大な王がいた。彼はヴァルナ神の一分であり、大王よ、森に住して苦行（タパス）に安住していた。」

Verse 3

पुत्रो मे शक्रनाशाय भवेदिति नारदाधिपः । एवं कृतमतिः सोऽथ महता तपसा स्वकम् । कलेवरं स्थितो भूत्वा शोषयामास सुव्रत ॥ २८.३ ॥

「わが子がシャクラ（インドラ）を滅ぼす者となれ」との決意をもって、人々の主はその意を定めた。ついで大いなる苦行に安住し、堅固な誓戒を保つその人は、自らの身体をやせ衰えさせた。

Verse 4

प्रजापाल उवाच । कथं तस्य द्विजश्रेष्ठ शक्रेणापकृतं भवेत् । येनासौ तद्विनाशाय पुत्रमिच्छन् व्रते स्थितः ॥ २८.४ ॥

プラジャーパーラは言った。「おお、最勝の再生者よ、いかにしてシャクラ（インドラ）が彼に害をなしたのか。ゆえに彼は、その滅ぼしのための子を望み、誓いに堅くとどまったのか。」

Verse 5

महातपा उवाच । सोऽन्यजन्मनि पुत्रोऽभूत् त्वष्टुर्बलभृतां वरः । अवध्यः सर्वशस्त्रेषु अपां फेनॆन नाशितः ॥ २८.५ ॥

マハータパーは言った。「別の生において彼はトヴァシュトリ（Tvaṣṭṛ）の子となり、力ある者の中で最勝であった。あらゆる武器に不殺でありながら、水の泡によって滅ぼされた。」

Verse 6

जलफेनेन निहतस्तस्मिँल्लयमवाप्नुयात् । पुनर्ब्रह्मान्वयाज्जातः सिन्धुद्वीपेति संज्ञितः । स तेपे परमं तीव्रं शक्रवैरमनुस्मरन् ॥ २८.६ ॥

水の泡に打たれて倒れ、彼はそこでラヤ（融解・消滅）に入った。のちにブラフマーの系譜に再生し、「シンドゥドヴィーパ」と称された。シャクラ（インドラ）への怨みを想起しつつ、彼はきわめて激烈な苦行を修した。

Verse 7

ततः कालेन महता नदी वेत्रवती शुभा । मानुषं रूपमास्थाय सालङ्कारं मनोरमम् । आजगाम यतो राजा तेपे परमकं तपः ॥ २८.७ ॥

やがて長い時を経て、吉祥なる河ヴェートラヴァティーは、人の姿をとり、麗しく装いを整えて、王が最上の苦行（タパス）を修していたその場所へと来た。

Verse 8

तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां स राजा क्रुद्धमानसः । उवाच का असि सुश्रोणि सत्यं कथय भामिनि ॥ २८.८ ॥

その美貌に満ちた彼女を見て、王は怒りに心を燃やし、言った。「汝は誰か、麗しき腰の女よ。真実を語れ、情熱の女よ。」

Verse 9

नद्युवाच । अहं जलपतेः पत्नी वरुणस्य महात्मनः । नाम्ना वेत्रवती पुण्या त्वामिच्छन्तीह मागता ॥ २८.९ ॥

河は言った。「我は水の主にして大いなる魂をもつヴァルナの妻なり。名をヴェートラヴァティーといい、清浄にして吉祥なる者。汝を求めてここに来た。」

Verse 10

साभिलाषां परस्त्रीं च भजमानां विसर्ज्जयेत् । स पापः पुरुषो ज्ञेयो ब्रह्महत्यां च विन्दति । एवं ज्ञात्वा महाराज भजमानां भजस्व माम् ॥ २८.१० ॥

欲して近づくとはいえ他人の妻である女は退けるべきである。これを受け入れる男は罪ある者と知られ、ブラフマ殺し（brahma-hatyā）の罪をも得る。ゆえに大王よ、かく知ったうえで、汝に身を捧げる我と交わり給え。

Verse 11

एवमुक्तस्तया राजा साभिलाषोपभुक्तवान् । तस्य सद्योऽभवत् पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ २८.११ ॥

彼女にそのように告げられると、王は欲により彼女と交わった。するとただちに、十二の太陽に等しい光輝を放つ पुत्र（王子）が生まれた。

Verse 12

वेत्रवत्युदरे जातो नाम्ना वैत्रासुरोऽभवत् । बलवानतितेजस्वी प्राग्ज्योतिषपतिर्भवत् ॥ २८.१२ ॥

ヴェートラヴァティー（Vetravatī）の地に生まれ、彼はヴァイトラースラ（Vaitrāsura）と名づけられた。大いなる力と比類なき光輝を具え、プラーグジョーティシャ（Prāgjyotiṣa）の主となった。

Verse 13

स कालेन युवा जातो बलवान् दृढविक्रमः । महायोगेन संयुक्तो जिगायेमां वसुंधराम् ॥ २८.१३ ॥

時を経て彼は若者となり、強く、武勇は揺るぎなかった。大いなるヨーガの修行に結ばれ、この大地（ヴァスンダラー Vasundharā）を征服した。

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पश्चान्मेरुपर्वतमारोहत् । तत्रेन्द्रं प्रथमं जिग्ये पश्चादग्निं यमं ततः । निरृतिं वरुणं वायूं धनदश्चेश्वरं ततः ॥ २८.१४ ॥

その後、七大陸の中にそびえるメール山（Meru）に登った。そこでまずインドラを打ち破り、次いでアグニとヤマを、さらにニルリティ、ヴァルナ、ヴァーユを、そして最後にダナダ（クベーラ Kubera）とイーシュヴァラ（Īśvara）をも征した。

Verse 15

इन्द्रो भग्नो गतः सोऽग्निं अग्निर्भग्नो यमं ययौ । यमो निरृतिमागच्छन्निरृतिर्वरुणं ययौ ॥ २८.१५ ॥

インドラは敗れてアグニのもとへ行き、アグニも敗れてヤマのもとへ赴いた。ヤマはニルリティのもとへ行き、ニルリティはヴァルナのもとへ向かった。

Verse 16

इन्द्रादिभिरुपेतस्तु वरुणो वायुमन्वगात् । वायुर्धनपतिं त्वागात् सर्वैरिन्द्रादिभिः सह ॥ २८.१६ ॥

インドラら諸神に伴われたヴァルナは、ついでヴァーユの後を追った。ヴァーユは彼らすべて—インドラらと共に—財主ダナパティ（クベーラ Kubera）のもとへ赴いた。

Verse 17

धनदोऽपि स्वकं मित्रमीशं देवसमन्वितः । इयाय गदया सोऽपि दानवो बलदर्पितः । गदामादाय दुद्राव शिवलोकं प्रति प्रभो ॥ २८.१७ ॥

財宝神ダナダ（クベーラ）もまた、諸天とともに自らの友であるイーシャ（シヴァ）のもとへ赴いた。かのダーナヴァも力の驕りに酔い、棍棒（ガダー）を取り、主よ、シヴァの世界へと突進した。

Verse 18

शिवोऽप्यवध्यं तं मत्वा देवान् गुह्य ययौ पुरीम् । ब्रह्मणः सुरसिद्धाद्यैर्वन्दितां पुण्यकारिभिः ॥ २८.१८ ॥

シヴァもまた、彼を不殺（不死身）と見なして、諸天とともに密かにブラフマーの都へ赴いた。その都は、神々・シッダたち等、また功徳をなす者たちに礼拝される聖なる都であった。

Verse 19

तत्र ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विष्णुपादोद्भवे जले । नियामिताकाशगतो जपत्यन्तर्जले शुभे । क्षेत्रज्ञनाम गायत्रीं ततो देवा विचुक्रुशुः ॥ २८.१९ ॥

そこでは、世界の創造主ブラフマーが、ヴィシュヌの御足より生じた水に住し、天において定められた位に安住して、吉祥なる水中にて「田を知る者」（クシェートラジュニャ）に関わるガーヤトリーを誦していた。すると諸天は叫び声を上げた。

Verse 20

त्राहि प्रजापते सर्वान् देवानृषिवरानपि । असुराद्भयमापन्नान् त्राहि त्राहीत्यचोदयन् ॥ २८.२० ॥

「救い給え、プラジャーパティよ。アスラのために恐怖に陥ったすべての神々、そして最勝のリシたちをもお護りください。」彼らは「護り給え、護り給え」と叫びつつ促した。

Verse 21

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दृष्ट्वा देवान्स्तदागतान् । चिन्तयामास देवस्य मायैयं विततं जगत् । नासुरा न सुराश्चात्र मायैयं कीदृशी मता ॥ २८.२१ ॥

このように告げられると、その時ブラフマーは到来した諸天を見て思索した。「この世界は神のマーヤーによって広げられている。ここにはアスラもスラもない。これはいかなるマーヤーと見なされるべきか。」

Verse 22

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रादुरासीदयोनिजा । शुक्लाम्बरधरा कन्या स्रक्किरीटोज्ज्वलानना । अष्टभिर्बाहुभिर्युक्ता दिव्यप्रहरणोद्यता ॥ २८.२२ ॥

彼がそのように思惟していると、胎より生まれぬ乙女（アヨーニジャー）が顕現した。白衣をまとい、花鬘と宝冠により面は輝き、八臂を具え、天上の武器を執って備えていた。

Verse 23

चक्रं शङ्खं गदां पाशं खङ्गं घण्टां तथा धनुः । धारयन्ती तथा चान्यान् बद्धतूणा जलाद् बहिः ॥ २८.२३ ॥

彼女はチャクラ、シャンク、ガダー、パーシャ、剣、鈴、弓を携え、さらに他の武器も持ち、矢筒を固く結び、水の外に立っていた。

Verse 24

निष्चक्राम महादेवी सिंहवाहनवेगिता । युयुधे चासुरान् सर्वान् एकैव बहुधा स्थिता ॥ २८.२४ ॥

大女神は獅子を乗り物としてその勢いのまま進み出て、すべてのアスラと戦った。ひとりでありながら、多くの姿に在すかのようであった。

Verse 25

दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् । युद्ध्वा कालात्यये देव्याः हतो वैत्रासुरो रणे । ततः किलकिलाशब्दो देवसैन्येऽभवन्महान् ॥ २८.२५ ॥

千の天年にわたり、その大いなる力ある者は天上の武器で戦った。やがて定めの時が過ぎると、ヴァイトラースラは戦場で女神により討たれた。その後、神々の軍勢に大いなる歓声が起こった。

Verse 26

हते वैत्रासुरे भीमे तदा सर्वे दिवौकसः । प्रणेमुर्जय युद्धेति स्वयमीशः स्तुतिं जगौ ॥ २८.२६ ॥

恐るべきヴァイトラースラが討たれると、すべての天界の者たちは礼拝して「戦いに勝利あれ！」と唱えた。そこで主ご自身が讃嘆の賛歌を述べた。

Verse 27

महेश्वर उवाच । जयस्व देवि गायत्रे महामाये महाप्रभे । महादेवि महाभागे महासत्त्वे महोत्सवे ॥ २८.२७ ॥

マヘーシュヴァラは言った。「勝利あれ、女神ガーヤトリーよ――大いなるマーヤー、その幻力の至高の力よ、きわめて光輝ある者よ。大女神よ、大いなる福徳を具える者よ、清浄なるサットヴァに満つる者よ、マホーツァヴァ（大吉祥の祭）そのものよ。」

Verse 28

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गि दिव्यस्रग्दामभूषिते । वेदमातर्नमस्तुभ्यं त्र्यक्षरस्ते महेश्वरि ॥ २८.२८ ॥

マヘーシュヴァリーよ、御身は天なる香に塗られ、天上の花鬘と花環に飾られている。ヴェーダの母よ、あなたに礼拝する。あなたの真言は「三音節」のもの。

Verse 29

त्रिलोकस्थे त्रितत्त्वस्थे त्रिवह्निस्थे त्रिशूलिनि । त्रिनेत्रे भीमवक्त्रे च भीमनेत्रे भयानके । कमलासनजे देवि सरस्वति नमोऽस्तु ते ॥ २८.२९ ॥

サラスヴァティ女神よ、あなたに敬礼する。三界に住し、三つのタットヴァに確立し、三つの聖火に現前する方。三叉戟を執り、三眼を具える方。畏るべき相と畏るべき眼差しにより畏敬を起こさせる方。蓮華座のブラフマーより生じた女神よ、あなたに礼拝する。

Verse 30

नमः पङ्कजपत्राक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे । सर्वगे सर्वभूतेषि स्वाहाकारे स्वधेऽम्बिके ॥ २८.३० ॥

蓮の葉のごとき眼をもつ御方よ、あなたに礼拝する。大いなるマーヤーよ、不死の甘露アムリタの流れよ。遍く行き渡り、あらゆる存在のうちに宿る御方よ。アンビカーよ、「スヴァーハー」という唱えの姿であり、また「スヴァダー」でもある御方よ。

Verse 31

सम्पूर्णे पूर्णचन्द्राभे भास्वराङ्गे भवोद्भवे । महाविद्ये महावेद्ये महादैत्यविनाशिनि । महाबुद्ध्युद्भवे देवि वीतशोके किरातिनि ॥ २८.३१ ॥

女神よ――円満にして充ち足り、満月のごとく輝き、光明の身をもち、バヴァ（生成・存在の原理）より現れた方。大智（マハーヴィディヤー）よ、大いなる所知（マハーヴェーディヤ）よ、巨大なるダイティヤを滅する者よ。大いなる बुद्धि（知性）の源よ、憂いなきデーヴィよ、キラーティニーよ――あなたに礼拝する。

Verse 32

त्वं नीतिस्त्वं महाभागे त्वं गीत्स्त्वं गौस्त्वमक्षरम् । त्वं धीस्त्वं श्रीस्त्वमोङ्कारस्तत्त्वे चापि परिस्थिता । सर्वसत्त्वाहिते देवि नमस्ते परमेश्वरि ॥ २८.३२ ॥

おお大いなる福徳を具えた女神よ、汝はニーティ（正しき規範）であり、汝はギーḥ（聖なる言葉）であり、汝は聖牛であり、汝はアクシャラ（不滅）である。汝はディー（洞察）であり、汝はシュリー（吉祥・繁栄）であり、汝は音節オームであり、またタットヴァ（真実の原理）にも安住する。あらゆる生類の利益を願うデーヴィよ、至上の女主（パラメーシュヴァリー）に敬礼する。

Verse 33

इत्येवं संस्तुता देवी भवेन परमेष्ठिना । देवैरपि जयेत्युच्चैरित्युक्ता परमेश्वरी ॥ २८.३३ ॥

このようにしてバヴァ（Bhava）とパラメーシュティン（Parameṣṭhin）に讃えられると、至上の女神パラメーシュヴァリーは、神々からも高らかに「ジャヤ（勝利）！」と呼びかけられた。

Verse 34

यावदास्ते चतुर्वक्त्रस्तावदन्तर्जलाद्बहिः । निश्चक्राम ततो देवीं कृतकृत्यां ददर्श सः ॥ २८.३४ ॥

四つの顔をもつ者がそこに留まっている間に、彼は水中から外へと出てきた。そこで彼は、務めを成し遂げた女神を目の当たりにした。

Verse 35

तां दृष्ट्वा देवकार्यं च सिद्धं मत्वा पितामहः । भविष्यं कार्यमुद्दिश्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ २८.३५ ॥

彼女を見て、神々の務めが成就したと判断したピターマハ（大祖）は、これからの務めを念頭に置き、次の言葉を語った。

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इयं देवी वरारोहा यातु शैलं हिमोद्भवम् । तत्र यूयं सुराः सर्वे गत्वा नन्दत माचिरम् ॥ २८.३६ ॥

ブラフマーは言った。「この女神、麗しき腰をもつ者（ヴァラーローハー）を、雪より生まれた山、すなわちヒマーラヤへ赴かせよ。そこへ汝らすべての神々も行き、遅滞なく歓喜せよ。」

Verse 37

नवम्यां च सदा पूज्या इयं देवी समाधिना । वरदा सर्वलोकानां भविष्यति न संशयः ॥ २८.३७ ॥

また第九日（ナヴァミー）にも、この女神は常に専一の三昧（サマーディ）をもって礼拝されるべきである。彼女はあらゆる世界に恩寵を授ける授願者となる—疑いはない。

Verse 38

नवम्यां यश्च पिष्टाशी भविष्यति हि मानवः । नारी वा तस्य सम्पन्नं भविष्यति मनोगतम् ॥ २८.३८ ॥

まことに、ナヴァミーの日に搗いた穀を食として慎みを守る者は、女（妻・伴侶）を得、心に願うことが成就する。

Verse 39

यश्च सायं तथा प्रातरिदं स्तोत्रं पठिष्यति । त्वयेरितं महादेव तस्य देव्याः समं भवान् ॥ २८.३९ ॥

また夕べに、そして朝にもこの讃歌を誦する者には—大デーヴァよ、汝が告げたとおり—その人のために汝は女神とともに臨在する。

Verse 40

वरदो देव सर्वास्वापत्स्वप्युद्धरस्‍व तम् । एवमुक्त्वा भवं ब्रह्मा पुनर्देवीं स चाब्रवीत् ॥ २८.४० ॥

「授願の神よ、あらゆる災厄のただ中にあっても彼を救い給え。」こうしてバヴァ（シヴァ）に告げたのち、ブラフマーは再び女神に語りかけた。

Verse 41

त्वया देवि महत्कार्यं कर्तव्यं चान्यदस्ति नः । भविष्यं महिषाख्यस्य असुरस्य विनाशनम् ॥ २८.४१ ॥

女神よ、汝によって成し遂げられるべき大いなる事業がある。われらには他に為すべきことはない。来たるべきは、マヒシャと名づくるアスラの滅尽である。

Verse 42

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा सर्वे देवाश्च पार्थिव । यथागतं ततो जग्मुर्देवीं स्थाप्य हि मे गिरौ । संस्थाप्य नन्दिता यस्मात् तस्मान्नन्दाऽभवत् तु सा ॥ २८.४२ ॥

かく語り終えると、ブラフマーと諸天は、王よ、わが山に女神を安置してのち、来たときのままに去って帰っていった。安置（sthāpitā）された後、女神は歓喜（nanditā）したゆえ、まことに「ナンダー（Nandā）」と呼ばれるに至った。

Verse 43

यश्चेदं शृणुयाज्जन्म देव्याः यश्च स्वयं पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥ २८.४३ ॥

この女神の誕生の物語を聞く者、また自らこれを読誦する者は、あらゆる罪過を離れ、最上の涅槃（究竟の解脱）に到達する。