Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 54

Devanagari script

ब्रह्मादीन्नृत्यतः प्रेक्ष्य भगवान्कमलेक्षणः । वारयामास हस्तेन प्रीतः प्राह सुरान्विभुः

Transliteration

brahmādīnnṛtyataḥ prekṣya bhagavānkamalekṣaṇaḥ | vārayāmāsa hastena prītaḥ prāha surānvibhuḥ

Translation

ブラフマーらが舞うのをご覧になった蓮華眼の主は、喜びつつ御手でそれを制し、ついで全能の御方は神々に向かってお言葉を発せられた。

Word by Word

• ब्रह्मादीन्: Brahmā and others
• ब्रह्मादीन्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (ब्रह्मादयः)

• नृत्यतः: while (they were) dancing
• नृत्यतः: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: नृत् (धातु)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, षष्ठी/प्रथमा?—अत्र अव्ययीभावेन प्रयोगः: ‘नृत्यतः’ = नृत्यन्तः/नृत्यताम् (while dancing)

• प्रेक्ष्य: having seen
• प्रेक्ष्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्यय; ‘प्रेक्ष्य’ = दृष्ट्वा (having seen)

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कमलेक्षणः: lotus-eyed
• कमलेक्षणः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कमल + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कमलमिव ईक्षणं यस्य)

• वारयामास: stopped / restrained
• वारयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वारय् (धातु, णिजन्त)
• Form: लिट् (परस्मैपद, परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन

• हस्तेन: with (his) hand
• हस्तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• प्रीतः: pleased
• प्रीतः: Karta-visheshana (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्री (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्राह: said
• प्राह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन

• सुरान्: to the gods
• सुरान्: Sampradana/Pratiyogin (Addressee/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• विभुः: the Lord, the all-powerful one
• विभुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (introducing Bhagavān’s speech)

Characters & Entities

• Bhagavān (Kṛṣṇa/Viṣṇu)
• Brahmā
• Devas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine joy is accepted, yet the Lord also guides devotees with gracious restraint and direct instruction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, where the Lord personally responds to the worship of gods and sages.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; it sets the scene for the Lord’s ensuing boon-giving speech.