Adhyaya 6
本章は、スータ（Sūta）の語りを枠として、王と聖仙の対話が続く。トリシャンク（Triśaṅku）の境遇を聞いたヴィシュヴァーミトラ（Viśvāmitra）は王を慰め、同じ肉身のまま天界へ導くと約束する。ここに、saṅkalpa（聖なる決意・誓願）の驚くべき力と、祭式権威をめぐる対立が浮かび上がる。 ヴィシュヴァーミトラはさらに天界の秩序に抗し、tapas（苦行の威力）によって自らの sṛṣṭi（創造）を開始できると宣言する。物語はここで信愛の神学へ転じ、彼はシヴァ（Śiva、Śaṅkara、Śaśiśekhara）に近づいて恭敬の礼を尽くし、宇宙の諸機能と多くの神格をシヴァに帰一させる讃歌を唱える。これはプラーナ的な神徳総合を示すものである。シヴァは慈悲をもって恩寵を授け、ヴィシュヴァーミトラは「sṛṣṭi-māhātmya」（創造の威徳・知）を願い出る。許しを得たのちシヴァは去り、ヴィシュヴァーミトラは三昧に留まって、競い合うかのように四種の創造を形づくり始め、聖地（tīrtha）を背景に信愛・力・宇宙的試みが結び合わされる。
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रिशंकोर्मुनिपुंगवः । विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किंचिल्लज्जासमन्वितः
スータは語った。トリシャンクの言葉を聞くや、仙人の中の最勝者ヴィシュヴァーミトラは、わずかな羞じらいを帯びて答えを述べた。
Verse 2
मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि । अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम्
「嘆くな、王よ、このことにおいて。まさにこの身のまま、我が汝を天界へ導こう。」
Verse 3
तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम । तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम्
「天界のために、王の中の最勝よ、必要なる行いをことごとく我はなそう。汝の願いを成就せん—さもなくば、その試みにて我は滅びよう。」
Verse 4
एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम् । उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः
かく語り終えるや、彼は天界の住人らに向けて激しい憤怒を燃え立たせ、ついで王の目前にて、恐るべき言葉をあからさまに放った。
Verse 5
यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात् । तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः
わたしが自ら、苦行（タパス）の力によって「二度生まれ（ドヴィジャ）」の位を得たように、同じくわたしは自らの創造を成し遂げよう—ここに疑いはない。
Verse 6
ततस्तं स समालोक्य शंकरं शशिशेखरम् । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या स्तुतिं चक्रे महामुनिः
そのとき大聖仙は、月を冠する主シャンカラ（Śaṅkara）を仰ぎ見て、法にかなって信愛をもって礼拝し、讃歌を作った。
Verse 7
विश्वामित्र उवाच । जय देव जयाचिंत्य जय पार्वतिवल्लभ । जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो
ヴィシュヴァーミトラは言った。「勝利あれ、主よ。勝利あれ、不可思議なる御方よ。勝利あれ、パールヴァティーの愛しき主よ。勝利あれ、クリシュナ（Kṛṣṇa）、宇宙の主よ。勝利あれ、クリシュナ、世の師よ。」
Verse 8
जयाचिंत्य जयामेय जयानंत जयाच्युत । जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर
「勝利あれ、不可思議なる御方に。勝利あれ、測り知れぬ御方に。勝利あれ、無限なる御方に。勝利あれ、堕ちぬ御方に。勝利あれ、不死なる御方に。勝利あれ、征服されぬ御方に。勝利あれ、不滅なる御方に—おお、神々の主よ。」
Verse 9
जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय । जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन
「勝利あれ、遍く行き渡る御方に。勝利あれ、万有の主に。勝利あれ、すべての神々の帰依処に。勝利あれ、万人が瞑想すべき御方に。勝利あれ、あらゆる罪を滅する御方に。」
Verse 10
त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः । चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर
汝は支える者にして定める者、汝は為す者にして護る者。ああ神々の主、シャṅカラよ、汝は四種に分かれる一切の衆生を統べ、守り給う。
Verse 11
यथा तिलस्थितं तैलं यथा दधिगतं घृतम् । तथैवाधिष्ठितं कृत्स्नं त्वया गुप्तेन वै जगत्
胡麻の中に油がひそむように、凝乳の中にギーがあるように、かくのごとくこの全世界は、万有の内に密かに在す汝によって遍満され、支えられている。
Verse 12
त्वं ब्रह्मा त्वं हृषीकेशस्त्वं शक्रस्त्वं हुताशनः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्दुस्त्वं दिवाकरः
汝はブラフマー、汝はフリシーケーシャ、汝はシャクラ、汝は火神。汝は祭祀そのもの、汝は「ヴァシャット」の唱和、汝は月にして汝は太陽。
Verse 13
अथवा बहुनोक्तेन किं स्तवेन तव प्रभो । समासादेव वक्ष्यामि विभूतिं श्रुतिनोदिताम्
あるいは—主よ、長々と讃えることに何の益があろう。われはヴェーダの宣言する汝の威光を、要約して述べよう。
Verse 14
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्थावरं जंगमं विभो । तत्सर्वं भवता व्याप्तं काष्ठं हव्यभुजा यथा
三界にあるものは何であれ—不動なるものも動くものも、遍く力ある御方よ—すべては汝により遍満される。木の内に火が潜むがごとく。
Verse 15
श्रीभगवानुवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सन्मुने । यत्ते हृदि स्थितं नित्यं सर्वं दास्याम्यसंशयम्
世尊は仰せになった。「汝に大いに満足した。汝に吉祥あれ。願いを求めよ、尊き牟尼よ。汝の心に常に宿るものは、すべて疑いなく我が授けよう。」
Verse 16
विश्वामित्र उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । तन्मे स्यात्सृष्टिमाहात्म्यं त्वत्प्रसादान्महेश्वर
ヴィシュヴァーミトラは申し上げた。「もし御身が満足され、神々の主よ、もし我に願いを授け給うならば、マヘーシュヴァラよ、御恩寵により、創造の大いなる功徳を語る聖なる物語を我に得させ給え。」
Verse 17
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा भगवान्वृषभध्वजः । सर्वैर्गणैः समायुक्तस्ततश्चादर्शनं गतः
彼に「そのとおりになろう」と告げると、牛を旗印とする世尊は、あらゆるガナ（眷属）を伴い、姿を見えぬところへと去られた。
Verse 18
विश्वामित्रोऽपि तत्रैव स्थितो ध्यानपरायणः । चक्रे चतुर्विधां सृष्टिं स्पर्द्धया हंसगामिनः
ヴィシュヴァーミトラもまたその場にとどまり、ひたすら禅定に帰依していた。そして「白鳥のごとく歩む者」（梵天）に競わんとして、四種の創造を成し遂げた。