Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

シュードラは言った。「まことに大いなる不思議です。神々が樹木の姿を取られるとは。チャートゥルマーシャが到来すると、彼らはあらゆる樹に宿るのですね。」

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

「尊き御方よ、その神々とはいかなる御神で、どの樹々に住まわれるのですか。どうか私に慈悲を垂れんがため、詳しくお説きください。」

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

ガーラヴァは言った。「チャートゥルマーシャの期間には、彼らの御意により、水は『アムリタ（甘露）』と称される。神々がリーラー（神聖なる戯れ）としてそれを支え、樹に宿る神々がそれを飲むのである。」

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

「それ（甘露としての水）を飲めば、大いなる満足が生じる—疑いはない。力、光輝（テージャス）、美、健やかさ、そして動きの軽やかさが現れる。」

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

「これらの徳は、その飲み物から生じる。すなわちクリシュナ（ヴィシュヌ）の一分より生まれたものだからである。だが『常のアムリタ』を絶えず飲んでも、得られる力はわずかである。」

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

「彼らはそれを食として常に讃える—疑いはない。ゆえにその四か月の間、まことに水のみを飲むのである。」

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

「ピトリ（祖霊）と神々は、生きとし生けるものの安寧を願い、樹に宿る。樹を敬い仕えることは最上の行—いついかなる時も、いずれの月にも常に。」

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

とりわけチャートゥルマーシャ（Cāturmāsya）の期間に奉仕すれば、これらは安楽を授けるものとなる。胡麻の水（tilodaka）で樹々に灌水すれば、あらゆる願いが成就する。

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

乳液を出す樹々は、乳を混ぜた水で潅がれると吉祥を授ける。さらに、先に私が述べた四種の樹の組については…

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

とりわけチャートゥルマーシャ（Cāturmāsya）の季節には、この行はあらゆる願いの果を授ける。ブラフマーはバニヤン（聖なる榕樹）に依り、衆生に恩寵を与える授与者となる。

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

胡麻によってサーヴィトリー（Sāvitrī）の儀を立て、白き飾りをもって清浄を保つ—とりわけ主がヨーガの眠りに入られる時—胡麻に関わる奉仕は大いなる果報をもたらす。

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

胡麻は比類なき清浄である。胡麻はダルマとアルタを成就させ、またモークシャを授け、胡麻は罪障を除き去る。

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

胡麻は殊勝の果報を与え、怨敵を滅する。あらゆる功徳の中で、胡麻こそ第一と宣言される。

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

胡麻はただの「穀物」ではないと言われ、「神々の穀」として記憶される。ゆえに、あらゆる布施の中で胡麻の施しは最上である。

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

おおシュードラの子よ。黄金とともに胡麻を施す者によって、ブラフマハティヤー（brahmahatyā）に始まる諸罪の滅尽がまことに成し遂げられる。

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

サーヴィトリー（Sāvitrī）と胡麻は、あらゆる事業と目的を成就させるものと説かれる。とりわけチャートゥルマーシャ（Cāturmāsya）の期間には、胡麻によってタर्पナ（tarpaṇa）を行うべきである。

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

胡麻は、見るだけでも功徳となり、触れること・用いることもまた同じである。火中供養（havana）として捧げ、食し、さらには身体に擦り塗ることさえも、等しく清浄で聖なる行いである。

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

あらゆる意味で、この胡麻の草木は、ただ見るだけで罪を滅する。とりわけチャートゥルマーシャの期間に供養し用いるなら、あらゆる幸福を授ける。

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

マヘーンドラ（インドラ）は大麦の草に宿り、衆生の利益に心を寄せて立つ。大麦を用いることは功徳であり、見ること、触れることもまた同じである。

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

大麦によって諸天にタर्पナ（供水）を行えば、その施しは尽きることがない。さらに、あらゆる生類の主と守護者たちは、マンゴーの樹に依り住むと説かれる。

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

ガンダルヴァたちはマラヤの樹に住し、ガナナーヤカ（ガネーシャ）はアグル（沈香）の樹に住す。大海はヴェタサの樹に宿り、ヤクシャたちもまたプンナーガの樹に宿る。

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

またナーガたちはナーガの樹に住し、シッダたちはカンコーラカの樹に住す。グヒヤカたちはジャックフルーツの樹に住み、キンナラたちはマリチャ（胡椒）の草に依り住む。

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

愛の神カンダルパはヤシュティーマドゥの草に依りて安住し、火神ヴァフニは大樹ラクターンジャナに依りて立ちとどまる。

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

ヤマはヴィビータカの樹に住し、ニルリティ方の主はバクラの樹に住す。ヴァルナはナツメヤシに住し、マールタ（ヴァーユ）はビンロウ樹に住す。

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

ダナダ（クベーラ）はアクショータカの樹に住し、諸ルドラはバダリーの樹に住す。七仙（サプタ・リシ）には大いなるターラ椰子があり、バフラはチャーマラ（ヤク尾の払子）に囲まれる。

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

雲に取り巻かれたジャンブー樹は黒き色を帯び、罪を滅する。其の色はクリシュナに等しきゆえ、ジャンブーは樹々の中の最勝である。

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

その果を施すことによりヴァースデーヴァは歓喜する。ジャンブー樹のもとに依りて、彼らは二度生まれ（ブラーフマナ）への供食を整える。

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

彼らを喜ばれたハリは、人の生の四つの目的を授け給う。チャートゥルマーシャの季節が到来し—主ジャナールダナがヨーガの眠りに入られるとき—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

清浄に身を保ち、妻を伴うバラモンたちに食を施す者は、その行いによって、ラクシュミーを伴うナーラーヤナを歓喜させる。

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

ラクシュミー＝ナーラーヤナを喜ばせるために、男は吉祥なる衣と飾りを身に着けるべきである。妻とともにこれを行えば、彼は法の務めを果たし終えた者となる。

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

三夜の修行と、悲嘆より起こるヴァタ（バニヤン）の儀礼によって生ずる霊的果報—その同じ果報は、ジャムブー樹を敬い、二度生まれし者（バラモン）に食を施すことによっても得られる。

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

その日にはエーカブクタ（食事は一度のみ）を守り、かくして儀礼を成就すべし。これ以上何を語ろうか。ジャムブー樹をことごとく礼拝すれば、果報は必ず得られる。

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

その者は子と孫と財宝に恵まれて生まれる—これに疑いはない。ジャンブー樹は雲に囲まれ、稲妻が走り、さらにアショーカ樹も伴う。

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

プリヤーラ樹と大いなるナーガ樹は、ヴァスたちによって常に聖なるものとして受け入れられる。ジャパー樹はアーディティヤたちに、またマダナ樹も同様にアシュヴィン双神に受持される。

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

マドゥーカ樹はヴィシュヴェデーヴァたちにより聖とされ、グッグルは肉を食らう者たちに受け入れられる。アルカ樹は浄化者として太陽により受持され、トリパトラカよ、主よ、それは月により受持される。

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

カディラ樹は地の子（火星）により受持され、アパーマールガはブダ（水星）により受持される。アシュヴァッタ樹はグル（木星）により、また同様にウドゥンバラ樹はシュクラ（金星）により受持される。

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

主よ、シャミー樹はシャナイシュチャラ（土星）とシュードラの諸共同体に受け入れられる。ドゥールヴァー草はラーフに受け入れられ、祖霊ピトリたちへのタर्पナ（満足の供養）にふさわしい。

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

それは常にヴィシュヌに愛され、とりわけチャートゥルマーシャ（四か月の斎期）において殊更である。ダルバ草はケートゥに受け入れられ、祭祀を行う者（ヤージュニカ）の固有のものとして、大いなる果報をもたらす。

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

これなくしては、いかなる吉祥の行いも決して成就しない。彼は浄める者たちを浄める浄者であり、あらゆる吉祥の中の吉祥である。

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

死に臨む者にとって、この大樹は大地に根を下ろしつつ、まさに解脱（モークシャ）の姿である。その中にはブラフマー、ヴィシュヌ、シヴァが常に絶えず住まう。

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

その根においても、中ほどにおいても、また梢においても——その名を唱えるだけで満足と成就を与える。ほかの神々もまた、それらの樹々に依り、偉大なる樹々に宿る。

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

まことにこの四か月の間——疑いなく——これらの行はとりわけ盛んに働く。チャートゥルマーシャにおいては、諸神の妃たちは皆、蔓草と藤に宿ると説かれる。

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

ただ仕えるだけでも、人々の望む願いを授ける。ゆえに、ピッパラ（アシュヴァッタ）を全身全霊、ひとすじの信心で奉仕する者は……

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

聖なるトゥラシーに奉仕する者は、ことごとくの樹木に奉仕したのと同じである。とりわけチャートゥルマーシャの季節にはそうであり、あらゆる蔓草にもまた奉仕したことになる。

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

このような奉仕がチャートゥルマーシャの間になされるとき、世界はことごとく養われ支えられる。梵天（ブラフマー）から最小の草の葉先に至るまで—在家者であれ林住者であれ同じである。

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

また、梵行者（ブラフマチャーリン）や出家の行者（ヤティ）によっても奉仕されるとき、それは解脱（モークシャ）を授けるものとなる。ゆえに、これら一切の聖樹を伐らせてはならない。

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

とりわけチャートゥルマーシャの間は—ヤジュニャ（祭祀）などの目的を除いて—ここで汝が我に問うたことを、余は余すところなく説き終えた。

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

シュードラの子よ、いかにして諸神すべてが樹木となる境地を受け入れたのか——

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

アシュヴァッタが一樹、ピチュマンダが一樹、ニャグローダが一樹、そしてティッティディーが十樹。さらに三樹—カピッタ、ビルヴァ、アーマラキー。これらを見た者は地獄を見ない。

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

そこには、宇宙樹を司る諸力とともに、すべての神々が宿る。暗き流れとして、また幹の中ほどと頂にまで遍満する暗き神秘の臨在として。万界に礼拝されるその神を奉仕すれば、この全宇宙は満ち足り、成就する。