Adhyaya 18

Verse 1

। लोमश उवाच । कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत् । विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्

ローマシャは言った。まことにマヘーンドラ（インドラ）は自らの業の力に圧され、師にこう告げた。「骨身を削る努力を尽くさずに、この業の苦患を越える道とは何と説かれるのでしょうか。」

Verse 2

बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम् । यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः

ブリハスパティは言った。「アマラーヴァティーを離れ、我らは皆、家族とともに他所へ赴こう。勝利を取り戻すために。」

Verse 3

तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम् । बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः

かくして諸天は皆、アマラーヴァティーを捨ててそのとおりにした。プランダラ（インドラ）は孔雀の姿を取り、ただちに去った。

Verse 4

काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः । अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः

ヤマはみずから烏となり、財宝の主は蜥蜴となった。アグニは鳩となり、マヘーシュヴァラは蛙となった。

Verse 5

नैरृतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः । पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्

ナイリタはたちまち鳩となって去った。縄（パーシャ）を執るヴァルナはフランコリンとなり、ヴァーユは鳩（ドバ）となった。

Verse 6

एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः । कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः

かくして彼らはさまざまな身をまとい、トリディヴァ（天界）を捨て去った。恐れに胸を乱しつつ、彼らはカश्यパの清浄なる庵へとたどり着いた。

Verse 7

अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्

彼らは皆、母アディティに、ダイティヤ族の企てと振る舞いを告げ知らせた。

Verse 8

अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा । उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत् । महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि

その不快なる報せを聞き、子らを思い慕うアディティは、神々に降りかかった大いなる災厄をカश्यパに告げて言った。「大聖仙よ、どうか我が言葉をお受けください。聞き終えたなら、ふさわしきことをなしてください。」

Verse 9

दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम् । त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते

ダーナヴァらに敗れた神々は、アマラーヴァティーを捨てて、あなたの庵へと来ました。どうか彼らをお守りください、プラジャーパティよ。

Verse 10

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत् । तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि । अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः

彼女の言葉を聞いて、カश्यパは言った。「おお、ほっそりとした者よ、情熱の女よ—知りなさい、これは大いなる苦行（タパス）によってのみ成就する。善き女よ、アスラたちはまことに征服し難い。彼らはブリグ（Bhṛgu）の承認を得ているからだ。」

Verse 11

तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽद्येन भामिनि । कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये

「彼らに勝つことは、情熱の女よ、まさに今日より始める激しい苦行（タパス）によって得られる。神々の目的を成就するため、ただちに、速やかに行いなさい。」

Verse 12

व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये । तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे

「大いに幸いなる者よ、望む果を得るためにこのヴラタ（誓戒）を説こう。吉祥なる女よ、告げたとおりの作法に従い、努めてそのまま行いなさい。」

Verse 13

मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च

「女神よ、バードラパダ月の第十日（ダシャミー）に、戒めを守り清浄にして、ヴィシュヌの歓喜のためだけに、エーカバクタ（食事は一度のみ）を行うべきである。」

Verse 14

प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः । मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि

「ハリ（Hari）その御身—あらゆる願いの果を授ける主—は、このマントラによって祈り求められるべきである。幸いなる、麗しき肌の女よ、彼の信奉者たちによって。」

Verse 15

तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम् । व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि

主よ、わたしはあなたの帰依者です。ダシャミーの日より三日間、誓戒（ヴラタ）を修します。おおヴィシュヌよ、どうかお許しをお授けください。

Verse 16

अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्

このまさに同じ真言によって、世の主を恭しく祈り求めるべきである。エーカバクタを守り、一日に一度の食事のみ、ほかは一切取らない。

Verse 17

रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि । एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः

食事はバナナの葉の上で取り、塩を避けよ。さらにエーカーダシーには、努めて断食を行うべきである。

Verse 18

रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे । द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः । कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्

夜には努めて覚醒の行（ジャーガラナ）を行うべきである、細腰の女よ。ドヴァーダシーには、規定に従い巧みにパーラナー（誓戒の正しい解き）を行い、親族と共に、まず勝れたバラモンに食を施してからなすべきである。

Verse 19

एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः । मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः । विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्

このように、怠ることなく十二か月にわたりこの誓戒を行うべきである。バードラパダ月が来たなら、エーカーダシーの日に、とりわけ注意深く、聖なる水壺カラシャの上に正しく安置されたヴィシュヌを礼拝せよ。

Verse 20

सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत् । श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम् । व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये

力に応じて、黄金または銀の器・供物を整えるべきである。罪を滅するドヴァーダシーに、シュラヴァナ宿が相応する時、誓戒を守る者は万般の過失を鎮めるため、慎み深く断食すべきである。

Verse 21

एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत् । व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता

かくしてカश्यパの言葉を聞いたアディティは、その誓戒を実践した。彼女は規律と制御を備え、一年のあいだ戒めを守り通した。

Verse 22

वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः । प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः

年の終わりにその誓戒が成就したことにより、ジャナールダナは満悦し、姿を現した。ドヴァーダシーの日、シュラヴァナ宿が優勢であったその時—おお、二度生まれの者たちよ—顕現したのである。

Verse 23

बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः । अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः

シュリーの主シュリーシャは、若き梵行の童子（バトゥ）の姿をとって現れた。二臂にして蓮華の眼をもち、アタスィーの花のごとく輝き、森の花鬘を身に飾っていた。

Verse 24

तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा । कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा

彼を見て、アディティは供養のただ中で驚嘆に包まれた。彼女はカश्यパとともに、蓮華眼の主を讃嘆した。

Verse 25

अदितिरुवाच । नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने । वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते

アディティは言った。「礼拝、礼拝いたします。万因の因なる御方、宇宙のアートマンにして宇宙の創造主、覚知の自己に。最も崇拝されるべき御姿、超越にして遍在する自己、智慧が妨げられぬ御方よ。幾度も幾度も、あなたに礼拝いたします。」

Verse 26

इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः । प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्

このようにその時、アディティに想起され招請されると、アチュタ—揺るがぬ主、神々の帰依処—は微笑み、デーヴァたちの母アディティに語りかけた。

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे । अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये

至福なる主は言われた。「汝の最上の苦行によって、われは汝に大いに満悦した、罪なき者よ。まさにこの姿のまま、神々の目的を成就させるために来たのである。」

Verse 28

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह । भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः । तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन

主の御言葉を聞いて、アディティは申し上げた。「大いなる御方よ、デーヴァたちは、より強きアスラに敗れました。帰依して来たすべての神々をお護りください、ジャナールダナよ。」

Verse 29

निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः । ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च

彼女の言葉を聞くや、ヴァイクンタの唯一の主ヴィシュヌはすべてを悟った。すなわち神々の意図と、その時バリが企てていた力のほど、そして成そうとしている一切を。

Verse 30

किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति । पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्

「今日、私はいかなる行いをなすべきか。それによって神々が勝利を得、すべての主要なダイティヤたちが敗北するように。」このように、至高の自己であるヴィシュヌはすべてを熟考した。

Verse 31

गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति । वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता

聖なる主はガダー（棍棒）に言った。「直ちに殺戮へと向かえ。幸運な者よ、速やかにヴァイローチャニ（バリ）を打ち倒せ。」

Verse 32

गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी । मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्

ガダーは微笑むかのようにフリシーケーシャに言った。「私には彼を殺すことはできません。偉大なるバリはバラモンたちに献身しているからです。」

Verse 33

चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन् । त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन

そこでヴィシュヌは（彼らを）慰め、円盤（チャクラ）に言った。「行け。バリを速やかに殺せ、スダルシャナよ。」

Verse 34

तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम् । न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो

するとスダルシャナは、円盤を持つ主に素早く答えた。「偉大なる主よ、私にはそのバリを殺すことはできません。」

Verse 35

ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः । धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः । चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु

「おおヴィシュヌよ、汝がブラーフマナに篤く帰依するがごとく、かのダイティヤの雄もまた然り。」かく告げられて、シャールンガ弓を執るシャールンガパーニは驚嘆し、さまざまに思案して久しく深く省みた。

Verse 36

अत्रिरुवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्

アトリは言った。「それでは、そのアスラたちは皆、何をしたのか。どうか語ってくれ。」

Verse 37

लोमश उवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि । रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्

ローマシャは言った。「その時、バリをはじめとするアスラたちは、天上の麗しき都を包囲し、プランダラ（インドラ）と戦わんと欲した。」

Verse 38

न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात् । नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति

アスラたちは皆、神々がトリヴィシュタパ（天界）を去ったことを知らなかった。ゆえに神々は種々の姿に変じ、カश्यパの庇護へと赴いた。

Verse 39

प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः । यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः

その時、興奮に駆られたダイティヤたちは城壁に登り、神々の主を討たんとした。だが、かのアマラーヴァティーに踏み入ると、そこは空であり、彼らの心は満足で満たされた。

Verse 40

इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा । सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः

そのときバリは、インドラの玉座においてシュクラ（Śukra）により灌頂され、阿修羅たちに囲まれつつ、王の戴冠の作法がことごとく如法に執り行われた。

Verse 41

तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान् । शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा

かくして王権に据えられた偉大なるバリ・ヴァイローチャナは、至上の栄光に輝いた。まさにその時、マヘーンドラ（インドラ）の権威を引き継いだからである。

Verse 42

नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत् । सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा

ナーガたちと阿修羅の群れに、まるで別のマヘーンドラのように仕えられ、彼は勝利によって天界の如意樹を得、さらに如意宝珠とカーマデーヌ（Kāmadhenu）をも手にした。

Verse 43

दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः । सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्

その布施によって、施しの名声を得た他のすべての者を凌駕した。施与の徳により、偉大なるバリは一切衆生の恩人となった。

Verse 44

यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ । सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः

人々が望むいかなる願いも、彼はすべて与え尽くした。ダーナヴァの主たる彼は、求める者すべてに、例外なく施しを授けた。

Verse 45

शौनक उवाच । देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन । कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्

シャウナカは言った。「おお、まことに幸いなる御方よ。デーヴェーンドラ（インドラ）は決して施しをなさらぬ。されば、いかにしてバリが大施主と称えられるのか。ありのままに、正確にお語りください。」

Verse 46

लोमश उवाच । यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः । शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता

ローマシャは言った。「人が心を尽くして行ういかなる行いも—吉であれ凶であれ—識者は正しく見極めねばならぬ。」

Verse 47

शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै । प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः

おお、バラモンたちよ。シャクラ（インドラ）はまことに祭祀を修する者であった。百のアシュヴァメーダによってアマラーヴァティーの王権を得たが、ただ享楽に貪るのみであった。

Verse 48

अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत् । पुनर्मरणमाविश्य श्रीणपुण्यो भविष्यति

知るがよい。それが彼の求めた果報であった。だが再び吝嗇が彼を覆った。そしてまた死の輪廻へと入り、功徳の衰えた者となるであろう。

Verse 49

य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरंद्रो हि जायते । तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्

インドラでさえ一匹の虫となり得、虫からまた「虫の中の王」が生まれ得る。ゆえにこの世において、ダーナ（布施）より勝る解脱は他にない。

Verse 50

दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः । मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः

布施によって、まことに智慧が得られる。智慧より解脱が生ずる—疑いはない。されど三叉戟を執る主（Śūlapāṇi）へのバクティは、解脱よりもなお勝る、ああ二度生まれし者たちよ。

Verse 51

ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः । किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः

万有の主サダーシヴァは、御心が歓喜するとき、すべてを授け給う。シャンカラ（Śaṅkara）は、真心より捧げられたわずかな水にさえ満足される。

Verse 52

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः

ここにおいて、わたしはこの古き聖なる伝承を引き述べよう。これはヴィローチャナの子によってなされた—疑いはない。

Verse 53

कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः । निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्

その博徒はまことに大罪人であった—神々とバラモンを誹る者、欺きに満ち、他人の妻に深く溺れる者であった。

Verse 54

एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम् । गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा

ある時、大いなる罪と欺きによって、彼は幾ばくかの財を勝ち得た。さらに遊女のために、花々とタンブーラ（噛み槟榔）、そして白檀をも調えた。

Verse 55

कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते । कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्

その博徒は、腰布ひとつだけをまとっているのが見られた。両手でスヴァスティカの印を結び、香料や花鬘など、手にしたものを携えていた。

Verse 56

गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति । तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्

それらを遊女のために携え、彼女の家へ走って行ったが、そのとき地面で足を滑らせ、たちまち倒れた。

Verse 57

पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत् । ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः

転倒のため彼は気を失い、しばしそのままであった。やがて、その失神のうちに横たわる彼—罪深く害をなす者—に、

Verse 58

बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि । निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः

ただちに、過去のカルマの力によって、正しい理解が彼のうちに生じた。苦しみに満ちたその博徒は、深い厭離と悔悟に沈んだ。

Verse 59

भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत् । समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना

地に落ちた香料や花などの豊かな供物でさえ—理解の浅い博徒が「（これは）シヴァに捧げる」と言って捧げたものであっても—シヴァへの供養として受け入れられた。

Verse 60

चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

チトラグプタの報告によれば、汝はまことに臨終の時、再び供養をなし、落ちたものさえも至上の我なるシヴァに捧げた。

Verse 61

पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च । इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्

ダルマラージャは言った。「愚か者よ、汝は大地獄において『煮られる』がごとく苦しみを受けねばならぬ。」そう告げられ、賭博者は言葉を返した。

Verse 62

पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः । विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम

彼は言った。「主よ、我は故意に罪の行いをなしたことはない。ヤマよ、我が善業をありのままに吟味したまえ。」

Verse 63

चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

またチトラグプタは宣言した。汝は命の終わりに再び供養をなし、落ちたものさえも至上の我なるシヴァに捧げた、と。

Verse 64

तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च । शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

その業の熟した果によって、ただ三ガティカー（しばしの間）だけ、汝は舎脂の主（インドラ）の位に至ると知れ。疑いはない。

Verse 65

आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः । ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम् । शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना

まさにその瞬間、諸デーヴァに伴われて一柱の神が来臨した。アイラーヴァタに乗せられ、その男はインドラの宮殿へと連れられた。そこで、自らを鍛え光明に満ちたグルによって、インドラは目覚めさせられた。

Verse 66

घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर । निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया

「おおプランダラ（インドラ）よ、三ガティカーの間――ただその時のあいだ――わが命により、この賭博者でさえ汝自身の玉座に座らせよ。」

Verse 67

गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात् । गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः । भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्

グルの命を聞くや、それを直ちに頭上に戴いて（服従のしるしとして）、シャクラはその場へ赴いた。かくして賭博者は、数々の奇瑞に満ちた देवराज（神々の王）の驚異の宮殿へと案内された。

Verse 68

शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः । शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्

彼はインドラの座にて灌頂（アビシェーカ）を受け、シャタクラトゥ（インドラ）の王権を得た。これは、シャンブ（Śambhu）に香を捧げ、花とタンブーラ（檳榔・蒌葉）を添えて供養した功徳による。

Verse 69

किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने । अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्

ましてや、信を具え、常に帰依の心をもって、至上のアートマンたるシヴァに、香・花などの尊き供物を捧げる者たちは、いかに大いなる福徳を得ることか。

Verse 70

शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः । प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः

シヴァとの合一（サーユジュヤ）に到り、シヴァの神聖なる眷属の軍勢に伴われて、彼らは至上の歓喜を得る。まことに、シャクラ（インドラ）さえも彼らの従者となる。

Verse 71

शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम् । ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्

シヴァ礼拝に心を寄せ、心静まれる者が味わう安楽は、まことに大いなる歓喜であり、ブラフマーやシャクラ（インドラ）ら諸天にとってさえ得難い。

Verse 72

वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः । वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

哀れなるかな、境界の欲に貪る愚者たちは知らない。大デーヴァ（マハーデーヴァ）は礼拝して頭を垂れるべき御方、サダーシヴァはまさしく供養し崇拝すべき御方である。

Verse 73

पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः । तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्

真理を知る衆生はマハーデーヴァを供養し礼拝すべきである。ゆえにキタヴァはインドラの位に至ったが、それも三ガティカー（束の間）にすぎなかった。

Verse 74

पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः । तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः

祭司により灌頂（アビシェーカ）を受け、プランダラ（インドラ）の位に座したその時、名高きキタヴァはナーラダに呼びかけられた。

Verse 75

इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम् । ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः

ナーラダは言った。「王国が麗しく飾られるよう、インドラーニーを連れて来なさい。」するとシヴァに愛されるキタヴァは微笑み、答えた。

Verse 76

इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते । एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे

キタヴァは言った。「我にインドラーニーは不要である。大いなる心の者よ、このことはこれ以上語るな。」そう言うと、キタヴァは施しの品を与え始めた。

Verse 77

ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः । विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः

シヴァに愛される者は、アイラーヴァタをアガスティヤに与えた。心高きキタヴァは、ヴィシュヴァーミトラに馬を授けた。

Verse 78

उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः । ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्

その名高き者は、ヴァシシュタにウッチャイヒシュラヴァスとカーマデーヌという霊妙の贈り物を授け、さらに大いなる光を放つ如意宝珠チンターマニを与えた。

Verse 79

गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः । कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा

ついで、その威光ある者はガーラヴァに如意樹カルパタルを授け、またその時、変装した「賭博者」キタヴァは、幸運に恵まれたカウンディニヤに家を与えた。

Verse 80

एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च । ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च

かくして彼は歓喜しつつ、さまざまな宝玉を数多く聖仙たちに施し、ただシヴァを喜ばせるためのみとした。

Verse 81

घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः । घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः

主はその時の猶予、すなわち三つのガティカー（短い時の単位）を与えた。三ガティカーが過ぎると、前の主人が到来した。

Verse 82

पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने । ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्

プランダラ（インドラ）はアマラーヴァティーにて自らの玉座に座し、その時、聖仙たちに讃えられ、シャチーと共にそこに留まった。

Verse 83

शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि । भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने

その愚か者はシャチーに言った。「情熱の女よ、あの“賭博師”に享楽されたのか。麗しき者よ、起こったとおりの真実を語れ。」

Verse 84

तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा । आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर

そのとき無垢なるシャチーは笑ってプランダラに言った。「プランダラよ、あなたは至る所のすべてを、自分を尺度として見ているのです。」

Verse 85

असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः । वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्

その大いなる魂は、「賭博者」の姿を現しながらも、シヴァの恩寵によって最高の真理を悟る。真の離欲を具えた大威徳の者であり、彼によって万有は至上へと帰入する。

Verse 86

राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः

王権などという迷妄の縄目を捨て去り、彼は他を凌ぐ勝利者となった。

Verse 87

वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः । व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा

インドラーニーの言葉を聞くと、神々の主プランダラは恥じ入り、インドラの玉座に座したまま沈黙した。

Verse 88

बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः । ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः

言葉に最も巧みな者がブリハスパティに告げた。「アイラーヴァタを見せてはならぬ。同様に、馬ウッチャイヒシュラヴァーも見せてはならぬ。」

Verse 89

पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः । गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्

「パーリジャータ樹をはじめ、これらの宝物はいったい誰が奪ったのか。」師は答えた。「この大いなる業は、あの賭博者（欺く者）がなしたのだ。」

Verse 90

ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै । स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च

「まことに、彼の威力と位が真に存続するかぎり、わたし自らそれをリシたちに授けた。さらに、彼自身の大いなる位のうちにあって、自らの正当な立場により生きる者たちもまた、安らかに保たれる。」

Verse 91

अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः । ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै । केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्

「常に怠らず目覚めていて、つねにシヴァへの禅定に帰依する者たちは、まことにシャンカラに愛される。行為の果報への執着を捨て、ただ解脱の智にのみ依りて、彼らは最高の境地に至る。」

Verse 92

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे । प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः

その言葉を聞き終えると、インドラはブリハスパティにこう告げた。「きっとヤマがこのすべてを説き明かしてくれよう。そうしてこそ、わたしは自らの繁栄と安寧を取り戻せる。」

Verse 93

तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम । स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्

「然らばそのとおりに」と思い定め、神々の王は師（グル）とともにたちまち出立した。己が目的を成就せんとするプランダラ（インドラ）は、その時ただちに、制御の都サンヤミニー（ヤマの住処）へと赴いた。

Verse 94

यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह । त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने

ヤマに礼遇されつつ、シャクラ（インドラ）は言った。「そなたは、わが位と座を、あの賭博者—邪心の者—に与えたのだ。」

Verse 95

अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम् । मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै । एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः

この者によってこの行いがなされた――恥ずべき、きわめて重大な所業である。わが宝の数々も、いかなるものであれ、まことに彼があちらこちらへ施し散らした。『ダルマ』のこの事の真実を、ありのままに知れ。

Verse 96

त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान् । मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना

汝は『ダルマ』と名乗る者ではないか。いかにして賭博者に（わが位と権能）を与えたのだ。これによって、わが国の滅びは今や汝によって招かれた。

Verse 97

आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम् । अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः

おお高貴なる者よ、急ぎ象などを連れ戻し、またあちらこちらへ与えられた他の宝物も取り戻して来よ。

Verse 98

निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत् । कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्

シャクラの言葉を聞いて、ヤマは答えた。「その賭博者は怒りに取り憑かれているが、罪ある者よ、汝はいったい何をしたのか。」

Verse 99

भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन् । प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्

たった今汝に授けられたインドラの主権は、汝が享受するためのものにすぎぬ。しかるに汝はそれをドヴィジャ（再生の者）たちに与えてしまった。まことに汝は正しい秩序に背く重大な行いをなした。

Verse 100

अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम् । तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि

愚か者よ！汝は為すべからざること――他人の財を盗むことを行った。その大いなる罪により、汝は地獄へ赴くであろう。

Verse 101

यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत् । अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा

ヤマの言葉を聞いて、賭博者は答えた。「まことに我は地獄へ赴く者なり。ここに思案の要はない。」

Verse 102

यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा । तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्

「大いなる主よ！我みずから帝釈の座に在った間、その時に我が有するものは何であれ—いかなる形であれ—すべてを二度生まれし者たちに施した。」

Verse 103

यम उवाच । दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम् । स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित् । तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया

ヤマは言った。「布施は地上において称賛され、業の果は行為の結果として現れる。だが天界においては、誰もいついかなる時も、誰かに施しをしてはならぬ。ゆえに汝は罰せられる、愚か者よ。汝はシャーストラに背く行いをしたのだ。」

Verse 104

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम् । सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः

「自制ある者にはグルが戒めの師となり、邪なる者には王が戒めの者となる。されど罪に耽るすべての者には、我こそが懲らしめる者である—これに疑いはない。」

Verse 105

एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्स्वयम् । उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम् । तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति

かくして、その賭博者を叱責したのち、ダルマラージャ自らチトラグプタに告げた。「この者を地獄で煮えたぎらせよ。」そのときチトラグプタは微笑み、ヤマに答えた。

Verse 106

कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति । येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्

「この賭博者がどうして地獄行きとなりましょう。彼こそが聖仙アガスティヤに、偉大なる象アイラーヴァタを施した者ではありませんか。」

Verse 107

तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने । विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः

「同じく、海より生じた馬は大徳ガーラヴァに施され、またヴィシュヴァーミトラには—汝に吉祥あれ—光輝に満ち大威力の如意宝珠チンターマニが与えられました。」

Verse 108

एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि । तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये

「このような宝や他の宝物も、まことにその賭博者が施したのです。その業の果が熟すことにより、彼は三界において礼拝されるにふさわしい者となります。」

Verse 109

शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः । तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते । तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते

「人々が主シヴァを念じて捧げる布施は—天においても地においても—すべて尽きることなきものと知れ。それは欠け目なく途切れぬ業と呼ばれる。ゆえにキタヴァには地獄に堕ちることはない。」

Verse 110

यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः । भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै

高貴なるキタヴァにいかなる罪があろうとも、ただ想起するだけで、それらはことごとく真に灰と化した。

Verse 111

शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात् । तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्

シャンブ（シヴァ）の恩寵により、あらゆる功徳はその瞬間に顕れた。チトラグプタの言葉を聞いて、亡者の主ヤマ自らが…

Verse 112

प्रहस्यावाङ्मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम् । त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः

微笑みつつ顔を伏せ、彼はシャタクラトゥ（インドラ）にこう告げた。「汝は神々の王であるが、老いてなお王権に貪欲である。」

Verse 113

अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम् । त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्

アシュヴァメーダ（馬祀）を百たび行えば、一生で積む功徳が得られる。汝については疑いない—それによって真に大いなる成就が得られた。

Verse 114

प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः । अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च । गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्

供物と礼拝の五体投地をもって、すべての牟尼、とりわけアガスティヤに正しく願い求めれば、汝はそれらを得るであろう—象をはじめとする宝玉の富。これにより汝は速やかに安楽を得る。

Verse 115

तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः । अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्

「そのとおりに」と心に定め、教えの言葉に従って、プランダラ（インドラ）は分別の眼を取り戻し、自らの都へ帰った。うなだれて聖仙（リシ）たちに願い奉り、彼らよりパーリジャータの樹を得た。

Verse 116

अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः । जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः

かくしてプランダラ（インドラ）は王国を取り戻し、やがてアマラーヴァティーにおいて、大いなる魂をもつ神々とともに再び王となった。

Verse 117

कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि । किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्

キタヴァには、ヴァイヴァスヴァタ（ヤマ）によってまことに再生が授けられた。わずかに残る業の熟すがゆえに、彼はヴィローチャナの子となった。

Verse 118

सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा । विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः । तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः

そのときスルチがそのキタヴァの母となった。彼女はヴィローチャナの妃で、ヴリシャパルヴァンの娘である。かの大いなる魂もまた、彼女の胎内に入りてその座を占めた。

Verse 119

तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै । सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः

その時より、まさにプラフラーダのその子—スルチェと名づけられた者—は大いなる思慮を備え、ダルマに堅く住し、とりわけダーナ（布施）に篤く帰依する者となった。

Verse 120

तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा । कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्

彼は—なお母胎にあるうちに—比類なき至上の決意を起こした。おおブラーフマナたちよ、「賭博者／欺く者」と呼ばれる者が立てたとしても、そのような決意は賢者の中にさえ稀である。

Verse 121

एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति । हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः

ある時その頃、シャクラ（インドラ）はダーナヴァの主ヴィローチャナのもとへ赴き、彼を討たんと欲した。そこでブラーフマナの姿に変じ、乞食として近づいた。

Verse 122

विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह । स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत । मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये

ヴィローチャナの家に至ったインドラは言った。「老いたブラーフマナとなって願い出る。与えたまえ、善き誓いの人よ。汝は高き心を備えたるダイティヤの主、三界に名高き施与者である。」

Verse 123

तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम् । वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम् । याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत

「幸いなる者よ、大いなる魂の主よ。ブラーフマナたちは汝の至上にして驚嘆すべき行いを語り、その語りによって集会の中に汝の清らかな名声を打ち立てる。われもまた乞う者、ダイティヤ王よ。善き誓いの人よ、汝は施与者たちの拠り所であり支えである。」

Verse 124

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना

その言葉を聞いてダイティヤの主は答えた。「尊き御方よ、何を汝に与えるべきか。今すぐ、速やかに告げよ。」

Verse 125

इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह । याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः

インドラは婆羅門の姿となり、ヴィローチャナに告げた。「おおダイティヤの主よ、我が心の願いとして定めたそのものを、どうか乞い受けたい。」

Verse 126

आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः । उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

「施しは自らの喜びの心をもって与えるべきだ――これに疑いはない。」そう微笑みつつ語ったのは、プラフラーダの子なるアスラであった。

Verse 127

ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना । इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी । अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः

「婆羅門よ、いま望むなら、我が首そのものを与えよう。労なく得たこの王国も、他へ移らぬこの吉祥（シュリー）も、すべて汝に捧げ渡す。ここに疑いはない。」

Verse 128

इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः । उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्

そのダイティヤにそう告げられると、ハリ（インドラ）はしばし思案し、こう言った。「冠により尊ばれる、汝自身の首を我に与えよ。」

Verse 129

एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा । त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा । स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

婆羅門の姿に身を隠したシャクラ（インドラ）がそう告げると、プラフラーダの子なるアスラはマヘーンドラのもとへ急ぎ、歓喜のうちに自らの首を断って、インドラの手に布施の供物として捧げ置いた。

Verse 130

प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः । केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा

昔、プラフラーダが行じたきわめて困難なるダルマは、ただヴィシュヌへのバクティに依り、心をことごとく御身に向けて成就された。

Verse 131

दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते । तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते

いかなる所にも、布施に勝るものはない。とりわけ苦しむ者に施す供与こそ、最上の功徳をもたらす。

Verse 132

स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते । दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते

己が力に応じてわずかでも施すなら、それは無尽の功徳の因となる。三界において布施より高きものはない。

Verse 133

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम् । तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्

布施は三種—サットヴァ的、ラジャス的、タマス的—と説かれる。かくのごとき仕方と意図によるこの施与は、サットヴァの布施の相を具える。

Verse 134

शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे । किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः

首が断たれて、婆羅門の姿に身をやつしたインドラに捧げられると、その場に冠が落ち、宝珠は大いなる光輝を放った。

Verse 135

ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै । दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च

ひとたびの落下にて一斉に落ちたそれらの宝珠は、円環の飾りとなり、ダイティヤにも、人間界の王たちにも、またナーガ（蛇王）にもふさわしいものとなった。

Verse 136

विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः

ヴィローチャナのその布施は三界に名高く、今なお詩人たちは大いなる心をもつダイティヤの王を歌い讃える。

Verse 137

विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः । मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता

ヴィローチャナには、偉大な光輝をもつ子キタヴァがいた。彼は父の死後に生まれ、母は夫への貞節の誓いを守るパティヴラターであった。

Verse 138

कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः । भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने

そののち彼女は身を捨て、夫の世界へと赴いた。かの子はバールガヴァによって灌頂（アビシェーカ）を受け、父の玉座そのものに着座した。

Verse 139

नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः । तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः

彼は「バリ」との名で名高くなり、大いなる名声を得た。その力により、きわめて強大な神々の軍勢でさえ、恐れに打たれた。

Verse 140

गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम् । तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः

先に語られたとおり、彼らはカश्यパの吉祥なるアーシュラマへ赴いた。するとその時、偉名高きバリは神々の都においてインドラとなった。

Verse 141

स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः । ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्

そのアスラは自ら苦行（タパス）を修し、太陽のごとく輝いた。さらに主となって、自ら北東の方角を治め護った。

Verse 142

तथा च नैरृतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम् । धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा । एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्

また彼はニルリティの方角の主となり、さらに自ら水界の主ともなった。加えて北方において財宝の監督者となり、その時バリはそれらの位を自ら担った。かくしてバリは、三界を享受し統べる真の主として現れた。

Verse 143

शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः । पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्

おお二度生まれの者たちよ、バリは狡知の者であったが、シヴァ礼拝に心を寄せ、また前世来の修習によって培われたその習いにより、大いなる布施と寛大さに志を向けた。

Verse 144

एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह । दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्

ある時、彼はブリグとともに सभा（集会）のただ中に座し、ダイティヤの諸王に囲まれたその輝ける者は、チャンダとアマルカに言葉を告げた。

Verse 145

आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ । हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ

ここに住まいを築け—まさにここに—我が目前においてアスラたちが築くのだ。今日ただちにパーターラを捨てよ、決して遅れてはならぬ。

Verse 146

भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह । यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते

これを聞くと、バールガヴァ（ブリグ）は笑ってこう言った。「さまざまな祭祀（ヤジュニャ）によってのみ、天界において人は尊ばれ高められるのだ。」

Verse 147

याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि । भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्

「大王よ、祭祀の儀（ヤジュニャ）によってのみ—他の道はない—天界を真に享受できる。王よ、これが我が述べる結論である。」

Verse 148

गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः । स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा

師の教えを悟ったダイティヤの王は宣言した。「我が成す行いによって、すべての大アスラが久しく天界に住まうがよい。この件に思案は不要である。」

Verse 149

प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः । बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः

微笑みつつ、尊きシュクラ—大苦行者にしてバールガヴァの中の第一の智者—は語った。力は強くとも、バリをなお純朴で世慣れぬ者と見なして。

Verse 150

यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते । इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत

おおバリよ、汝の語りし言葉は我が心にかなわぬ。もし安らかに住まわんと欲するなら、ここへ来てここに留まれ、善き誓いの人よ。

Verse 151

अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम् । कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि

ジャータヴェーダス（アグニ）を、百のアシュヴァメーダ供犠によって礼拝せよ。正しき聖業の地に至ったなら、決して遅れてはならぬ。

Verse 152

तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी । दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः

「然らばそのとおり」と受けて、剛毅なる大魂バリは、その時三界の天を去り、地上へと赴いた。ダイティヤらと共に、師（グル）に随伴され、従者に囲まれて進んだ。

Verse 153

तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम् । गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च

ついで大魂なるダイティヤの王は、ナルマダー河の岸にある「グルクルヤ」と名づけられた、壮麗に輝く大ティールタへ赴いた。そして地上の諸王の全てを征し、その輪を制した。

Verse 154

ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः । ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः

その後、慧眼にして大いなる名声を得たバリは、師（グル）の勧めにより、多くのアシュヴァメーダ供犠を執り行った。さらに最上のディークシャー（灌頂）を受け、ヴィローチャナの子にして真実の者の最勝たる彼は、儀軌に従い礼拝を成した。

Verse 155

कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन् । सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना

そのバールガヴァの婆羅門をアーチャーリヤ（ācārya）として任じると、祭式を司る十六人のリトヴィジュ（ṛtvij）が整えられた。彼らはまさにその大魂（シュクラ）によって選ばれ、吟味されたのである。

Verse 156

यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि । बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे

ディークシャー（dīkṣā）に専心する王にとって、祭祀の数は百に満たすには一つ足りなかった。ゆえにバリは、アシュヴァメーダ（Aśvamedha）を満数にして成就させようと決意した。

Verse 157

यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति । पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्

その王の百の祭祀が満ちるまで——ここにおいて、私が以前に語ったとおり——アディティの最上の誓戒（ヴラタ, vrata）が関わってくるのである。

Verse 158

व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः । बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह

その誓戒によって満悦された主ハリ——至上の自在者——は、まことにアディティの子となり、尊きバトゥ（baṭu）、すなわち若き梵行者（ブラフマチャーリン）の姿として顕現した。

Verse 159

अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः । उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

そのとき主は、アディティのためにカश्यパによってウパナヤナ（聖紐授与の儀）を受けられた。ウパナヤナが成就すると、諸世界の祖父たるブラフマー（ローカ・ピターマハ）がそこへ到来した。

Verse 160

दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना । दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना

至上の配剤者パラメーシュティンたるブラフマーは、聖なるヤジュニョーパヴィータ（聖紐）を授け、また大心のソーマは、まことに木の杖を授けた。

Verse 161

मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम् । तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः

メーカラー（腰帯）が携えられ、驚くべき羚羊の皮（アジナ）もまた運ばれた。さらに大地は、その大心者にパードゥカー（履物）を授けた。

Verse 162

तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये । एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे

その場でバヴァーニーは、目的成就のためにビクシャー（施食）を携えて来た。かくして、少年の梵行者（ブラフマチャーリン）の姿を取られたバガヴァーン・ヴィシュヌに、これらの供物が捧げられた。

Verse 163

अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा । कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च । याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः

礼拝を捧げたのち、シュリーシャ—ヴァーマナ—はアディティと、光輝あるカश्यパにも敬礼し、そして祭場へと赴いた。主ご自身が、祭主バリを巧みに欺くために出立された。

Verse 164

तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण । स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः

そのとき大いなる主は天へと進み、歩みの重みによって大地を震わせた。少年の修行者（バトゥ）の姿をしたそのヴァーマナは、まさしくヴィシュヌ—至上我パラマートマン—であり、神々の目的のために働かれた。

Verse 165

गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा । त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः

人々と大いなる牟尼たち、そして神々の群れにより、ふさわしく真実なる言葉で讃えられたその大いなる御魂は、急ぎて進み、ついに祭祀（ヤジュニャ）の場に到った——全世界ただ一人の友として。

Verse 166

उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः । उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः

まことに彼は—若き梵行者（ブラフマチャーリン）の姿に身を装いながらも—サーマンの聖歌を、直に、あらわに唱えさせた。歌われつつあるそのバガヴァーン、すなわちハリなる主は、ヴェーダーンタによって知られる至上のイーシュヴァラ、統べる者であった。

Verse 167

ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा । द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्

そのとき彼は、バリの大いなる祭祀、アシュヴァメーダを目にした。門口には、光り輝くヴァーマナが、若き修行者の姿を帯びて立っていた。

Verse 168

ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः

四方の広がりは、彼の巨大にして梵天のごとき姿によって遍満された——清浄なる（パヴァマーナ）若き修行者ヴァーマナ、その大いなる御魂の姿によって。

Verse 169

तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्

それを聞いて賢きバリは、シャンダとマルカに言った。「行って見よ——到来したブラーフマナは幾人か。」

Verse 170

तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः । शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ

「然らばそのとおり」と思い定めて、二人のバラモン、シャンダとマルカは急ぎ立ち上がり、進み出て、マण्डパの戸口に立った。

Verse 171

ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम् । त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा

彼らは大いなる魂のシュリー・ハリが若きブラフマチャーリンの姿を取っているのを見た。そこで急ぎ戻り、バリにそれを告げようとした。

Verse 172

ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः । पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ । किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते

「ブラフマチャーリンが来ました――ただ一人、ほかには誰も。大王よ、彼はヴェーダの誦唱をしつつ、あなたの御前に到着しました。何のためかは我らには分かりませぬ。大いなる賢者たるあなたが見定めてください。」

Verse 173

एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः । उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति

二人がそのように告げると、大いなる心の持ち主（バリ）はただちに立ち上がり、若きブラフマチャーリンに会おうとした。

Verse 174

स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान् । दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्

ヴィローチャナの子で大いなる光威を備えたバリは彼を見て、杖のように地に伏し、頭をもって若きブラフマチャーリンに礼拝した。

Verse 175

आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने । अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्

ただちに若き梵行の童子を連れて来て自らの座に坐らせ、豊かなアルギャ供と足を洗う水とをもってその少年を礼拝し供養した。

Verse 176

विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा । कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो

肩を低くして恭しく身をかがめ、柔らかな言葉で言った。「いずこより来たり、汝は誰にして、誰に属する者か。速やかに語り給え、尊き御方よ。」

Verse 177

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै । मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्

毘露遮那の子のその言葉を聞くや、ヴァーマナは心に歓喜し、語り始めた。

Verse 178

भगवानुवाच । त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि । स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः

世尊は仰せになった。「汝こそまことに王、三界の主である。他にそれに相応しい者はない。されど臆病者と記憶される者は、自らの家系を衰えへと導く。」

Verse 179

समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः । त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव

等しき者であれ、さらに勝る者であれ、近づき来る人は皆、しかるべく敬われねばならぬ。しかも汝が成し遂げた業は、汝の祖先すら成し得なかった業である。

Verse 180

दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः । कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्

ダイティヤの中でも最上の者――ヒラニヤカシプらは、千の天年にわたり、きわめて大いなる苦行を修した。

Verse 181

शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत् । पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्

大いなる苦行に専心している間に、その身は食い荒らされ、無数の蟻とその噛み跡により全身が覆われた。

Verse 182

अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा । नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः

それを知った神々の主インドラは彼の都へ赴いた。その時、都は大軍により取り囲まれていた。

Verse 183

तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा । विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता

彼の目前で、ダイティヤの敵によってアスラはことごとく討たれた。だがヴィンディヤー――彼の水牛（乗り物／伴侶）――は連れ去られようとして、阻まれた。

Verse 184

नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा । शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम् । दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्

王よ、昔ナーラダは、ある務めを成し遂げようとして、シャンブ（シヴァ）の恩寵により、心中に一切を観じた。だがダイティヤの王は、そのすべてをただ苦行によって支配下に置いた。

Verse 185

तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम् । तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः । नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना

彼女の子は大いなる光輝を備え、その者によってある者が सभा（集会）へ導かれた。その子、幸いなる者よ、それが汝の父であり、祖霊に篤き者、名をヴィローチャナという賢者・大魂の人で、インドラさえも彼によって抑えられ征服された。

Verse 186

दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा । तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः

王よ、その時彼は施しによって満足した—まことに自らの首を供物として捧げることによって。王よ、汝はその子である。ゆえに汝は至上の名声を得た。

Verse 187

यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः । इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः

汝の名声という大いなる灯火によって、神々は火に飛び込む蛾のように焼かれた。インドラさえ汝に征せられた—ここに疑いはない。

Verse 188

श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत । अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः

善き誓いを保つ者よ、汝の行いのすべてを私は聞き及んだ。私はここへ慎ましく来たり、ブラフマチャリヤ（梵行）の誓いに住している。

Verse 189

उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर । बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत

「庵（うたじゃ）を結ぶための地をお授けください、地を支える王たちの中の最勝者よ。」その梵行の少年の言葉を聞いて、バリは答えて言った。

Verse 190

हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा । शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः

「おお、少年よ。学識を得て昔語られた言葉を口にしているが、なお幼きゆえに真に悟ってはいない——汝の言を聞いて、我はこれこそ実義であると知る。」

Verse 191

वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव । दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्

「急いで申せ、幸いなる者よ。汝はどれほどの地を要するのか。我はただちに与えよう——心にてよく思案せよ。」

Verse 192

तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा । असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः

そのときヴァーマナは微笑み、甘やかな声で言った。「不満に執するバラモンは滅びる——疑いはない。」

Verse 193

संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी । स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः

「満足（知足）するバラモンこそ真のバラモンであり、他はただの仮の姿をまとう者にすぎぬ。王よ、知足の者は自らのダルマに専心し、虚飾なく、執着を持たぬ。」

Verse 194

निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते । विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही

「大賢よ、かのバラモンたちは嫉みなく、怒りを制し、まことに施し深い。高貴なる王よ、そのようなバラモンによってこの大地は支えられている。」

Verse 195

मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये । तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता

汝は意志堅固にして、三界にわたり豊かに施す者として名高い。されど我に、三歩に量られた大地を授けよ。

Verse 196

बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन । प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति

我は広き地を要せぬ、魔を滅する者よ。入り口ほどのわずかな広さの庵があれば、それで足りる。

Verse 197

त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः । देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति । तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले

我らの「三歩」は必ず満たされる、疑いはない。王よ、大地の存するかぎり、歩みごとに我に与えよ。もし真の施主ならば、バリよ、その数を余さず授けねばならぬ。

Verse 198

प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः । दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्

微笑みつつ、ヴィローチャナの子バリは彼に言った。「山々と森と荒野の林をも含め、全大地を汝に与えよう。」

Verse 199

मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै । याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे

幸いなる者よ、我がものにして我が与えた供養を受けよ。見よ、汝は乞う者なる若き行者でありながら、ダイティヤよりこの施しをしかと請い求めてもいない。

Verse 200

याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै । तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै

乞う者の願いはまことに小さい。されど施す者は万事を熟慮し、自らの力を省みて、求め来る者に与える。