Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

スカンダは言った。「このように家に住して家住者の務めを果たしたブラーフマナは、第二のアーシュラマを終え、皺と白髪に印される時、第三のアーシュラマ—林住の生—に入るべきである。」

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

子や孫が安泰であるのを見届け、世俗の食を捨てたなら、妻を息子たちに託すべきである。あるいは妻とともに森へ入りゆけ。

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

皮衣と樹皮の衣をまとい、聖火を守り、森の食にて生きよ。ジャターの乱髪を結び、朝夕に沐浴し、苦行の作法として髭・髪・爪・体毛を剃らず切らずに保つべきである。

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

たとえ菜・根・果にて暮らすとしても、五大ヤジュニャを怠ってはならない。水と根と果の施しをもって、托鉢の修行者と来客とを敬い供養せよ。

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

不要の施しは受けず、しかも施与する者であり、自己を制しヴェーダの学習に専心せよ。さらに規定に従いヴァイターニカの供儀を捧げ、作法どおりアグニホートラを修せよ。

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

自ら集めた森の穀で供物の餅（プーロダーシャ）を調えよ。また自作の塩を、脂と果汁とともに食してよい。

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

チェルとシグルーを避け、また菌類・肉・蜜を断て。アーシュヴィナ月には、以前に蓄えた森の穀さえも捨て去るべし。

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

村里の果実と根菜、また鋤で得た穀物を捨てよ。臼と杵で搗く者として生きてもよく、あるいは石で挽く者となってもよい。

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

その日のうちに集めてその日に用いる者となってもよく、また一か月分を蓄える者となってもよい。あるいは穀・果・根などの資糧を三・六・十二か月分集める者となれ。

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

彼は夜のみ食し、あるいは間をおいて食し、または六度目の食事ごとにのみ口にしてもよい。あるいはチャンドラーヤナの誓戒を守り、半月に一度、または一月に一度の食で生きてもよい。

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

ヴァイカーナサの行に安住し、たとえ果実と根のみを食としても、タパス（苦行）によって身を鍛え、しかるべき供物により祖霊と神々の双方を満たすべきである。

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

自らの内に聖火を据えて燃やし、定まる住まいなく遍歴すべし。命をつなぐためだけに、森に住む修行者たちから施しを乞うてもよい。

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

村から食を携え、森に住む間は八口のみを食すべし。かくして林住のアーシュラマを行ずるバラモンは、ブラフマローカにおいて尊ばれる。

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

寿命の第三の分を森で過ごしたなら、第四の分においては一切の執着を捨て、出家の遊行者として遍歴すべきである。

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

しかし三つの負債を償わず、子をもうけず、また祭祀（ヤジュニャ）を行わないまま解脱（モークシャ）を求める者は、道を外れて下へと堕ちる。

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

眉間において、円くして黒く眼薬（アンジャナ）のごときヴァーユの原理を観想し、イーシャを主宰神とする種子音「ヤン（yaṃ）」を念じて、生命の風を制し得よ。

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

常に独りで遊行し、外の火を保たず、定まった住処を持たないようにせよ。成就（シッディ）のために伴を求めず、食を得る時のみ村に寄るべきである。

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

出家者（ヤティ）は、いかなる時も生を望まず、また死をも願わない。ただ時（カーラ）そのものを待て。あたかも僕が主人の命を待つがごとく。

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

ここに称えられるのは解脱を求める者である。あらゆる所で執着と所有心を離れ、あらゆる所で平等心に住し、樹の根元を住処とする者。

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

瞑想と清浄、托鉢、そして常に独居を愛すること——これが遊行者（ヤティ）の四つの務めであり、第五は成り立たない。

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

雨季の四か月のあいだ、ヤティはどこへも遊行してはならない。その時期は種の芽や小さき生きものへの害（ヒンサー）が起こりやすいからである。

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

生きものを避けて慎み深く歩み、布で濾した水を飲み、心を乱さぬ言葉を語り、いかなる所でも誰に対しても怒りを起こさない。

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

ただ自己（アートマン）を伴侶として生き、依り頼むことなく他に寄らず、常に内なる修行に励み、髪と爪を短く保ち、自制して在れ。

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

紅花（クスンバ）に染めた衣をまとい、杖を携え、托鉢により生き、名声を避ける。鉢は瓢箪・木・土・竹のものがよく、第五の種類は認められない。

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

托鉢の修行者は、決して金属の器を受け取ってはならない。代わりに、日ごとにあちらこちらで貝貨を少しずつ集めよ。

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

これは永遠のシュルティの教えである。心に欲を帯びた愛着を抱いて、たとえ一度でも女を見れば、その罪は千頭の牛を屠るに等しい。

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

二倶胝の梵天年のあいだ、疑いなくクンビー・パーカにて苦しむ。ゆえに托鉢は一日に一度とし、そのために贅沢な工夫をしてはならない。

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

かまどの煙が消え、杵が休み、火勢が鎮まり、人々が食事を終え、器の音が止んだとき、出家者は常に托鉢に出よ。

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

少食にして隠遁に住み、感官の対象に貪らず、愛着と嫌悪を離れた托鉢者は、解脱（モークシャ）にふさわしくなる。

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

しかし、出家の修行者（ヤティ）がアーシュラマにて、たとえ一ムフールタの間でも憩うなら、他の多くの行法が何の要ろうか。彼はなすべきことを成し遂げた者となる。

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

家住者が命の終わりに至るまで積み重ねた一切の罪—まことに、ヤティがただ一夜そこに留まるだけで、それらはことごとく焼き尽くされる。

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

老いの圧倒を見て—耐え難く、病に苦しめられ—また死を見て、さらに再び胎内に宿り、胎内の恐るべき苦しみを見るとき—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

—さまざまな生類に住まう輪廻、愛する者との別離、愛せぬ者との結びつき、そしてアダルマ（不義）より生ずる苦しみ。

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

さらにまた地獄に住し、さまざまなナラカの数多の責め苦がある—それらは行為（カルマ）の過失より生ずる。人の赴く先は実に多様である。

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

身体の無常を見、至上の自己（パラマートマン）の永遠を悟ったなら、住するいかなるアーシュラマにあっても、解脱（モークシャ）のために励み努めるべきである。

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

「カラパートリン」と称され、乞食の鉢を持たぬ者たちは、日ごとに百倍の功徳を得る。

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

このように、四つのアーシュラマを順に正しく歩み終えた賢者は、二元の対立を超え、執着を捨てて、ブラフマンの実現にふさわしい者となる。

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

愚か者にとって、制御されぬ自己は束縛の因となる。だがその同じ自己も、賢者によって調御されれば、無垢にして憂いなき境地を授ける。

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

シュルティとスムリティ、プラーナ、諸学とウパニシャッド；詩偈（シュローカ）、真言（マントラ）、注釈（バーシュヤ）、そして他のいかなる聖なる言語の集成であれ—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

ヴェーダの誦習と教授をわきまえ、ブラフマチャリヤの戒、苦行（タパス）と自制を修し、信をもって斎戒し、内なる自在を得る—これらこそが真我の智へ導く因である。

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

この真我こそ、四住期（アーシュラマ）の規律に住するすべての者が真に知るべきもの。まず聴聞し、次に省察し、そして真摯な努力によって直証すべきである。

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

真我の知によって解脱は生ずる。だがその知はヨーガなくして得られない。しかもそのヨーガは、長きにわたる修習によってのみ成就する。

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

ヨーガは、ただ森に身を寄せることによっても、多くの書を思索することによっても得られない。布施によっても、誓戒によっても、苦行によっても、祭祀（ヤジュニャ）によっても得られない。

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

またヨーガは、ただ蓮華坐（パドマーサナ）によっても、鼻尖を見つめることによっても得られない。清浄の作法によっても、沈黙によっても、ただマントラ礼拝のみでも得られない。

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

ヨーガは、献身の努力と絶えざる修習、ただそれに定める堅固な決意、そして幾度も倦まず弛まずの忍耐によって成就する。ほかの道ではない。

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

常に自己（アートマン）に歓喜し、自己のみを友とし、自己において満ち足りている者には、ヨーガの成就は遠くない。

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ここにおいて、自己以外に「第二」を見ず、自己に憩い喜ぶ者は、ヨーギーたちの王となり、この生においてそのままブラフマンを体得する。

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

賢者は、ヨーガとは自己（アートマン）と心（マナス）の結合であると言う。またある者は、プラーナとアパーナの調和ある合一こそヨーガだとも言う。

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

無学の者は、感官が対象に触れることさえ「ヨーガ」と呼ぶ。しかし、感覚の対象に心が執着する者には、智慧と解脱（モークシャ）はなお遠い。

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

抑え難い心の揺らぎが鎮まらぬかぎり、誰がヨーガを語れようか。その間、ヨーガが手近にあるなど、どうしてあり得よう。

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

心を一切の波立ちから離し、田知者（クシェートラジュニャ）たるパラマートマン—至上の自己—に一つに結び合わせれば、解脱に至る。その人こそヨーガ・ユクタ、真にヨーガと結ばれた者と呼ばれる。

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

あらゆる「門」を外に向けず内へと返し、感官の群れをことごとく心に収め、さらにその心を自己（アートマン）に結びつけよ。

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

あらゆる有相の状態を離れた田知者（クシェートラジュニャ）を、ブラフマンに安置せよ。これこそがディヤーナ、これこそがヨーガである。ほかはただ経論の敷衍にすぎない。

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

あらゆる世界に見いだされぬものは、「ある」と説かれれば反駁される。しかれども、語られるとき、それは他者の心臓に住みつく。

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

そのブラフマンは自らにより直証される——乙女が自らの内に女の歓びを知るように。非ヨーギーはそれをまったく知らない、生まれつきの盲人が灯火を知り得ぬがごとく。

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

常に修習に励む者には、それはまことに自証として知られる。あまりに微妙なるがゆえに、永遠の至上ブラフマンは指し示すことも定義することもできない。

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

水は一瞬たりとも静止しないように、衝動の風に打たれた心もまた揺れ動く。ゆえに、そのままの心を信じてはならない。

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

ゆえに心の安定のため、「風」すなわち息を制すべきである。息を調御するために、六支のヨーガを修習せよ。

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

坐法（アーサナ）、プラーナの制御、プラティヤーハーラ（感官の収攝）、ダーラナー（集中）、ディヤーナ（禅定）、サマーディ——これらがヨーガの六支である。

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ここにおいて坐法（アーサナ）は、生きとし生けるもののさまざまな様態と動きの数ほどに多い。されどこの「シッダ―サナ」は宣言される――ヨーギーにヨーガの成就を授けるものとして。

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

これを日々たゆまず修習するなら、身は堅固となり力を得る。

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

ヨーガに通じた者は、右足を左腿の上に置き、さらに左足を右腿の上に置く。これをヨーガの知者は「パドマーサナ（蓮華坐）」と知る。

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

その後、両手で足の親指を堅く保ち、揺るがぬ結び（ロック）を知るべし。このパドマーサナを修習すれば、身は堅固にして整う。

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

あるいは、彼に自然に安楽が生ずるいかなる坐法でも――たとえばスヴァスティカーサナのように――その坐に就き、ヨーガを知る者はヨーガに励むべし。

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

ひとたび得れば再び還らず、ひとたび得れば嘆きもないその成就は――壺より生まれしアガスティヤよ――六支のヨーガによって得られる。

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

髪、灰、籾殻、炭、骨などで汚れた場所では修習してはならない。悪臭のする所でも、人の群がる所でも行ってはならない。

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

あらゆる妨げなく、諸感官に安楽をもたらし、心の澄明を生じ、花鬘と香の薫りに喜び満ちる場所で、修習すべきである。

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

過度に満腹でもなく、飢えに苦しむでもなく、便尿に悩まされず、旅の疲れもなく、憂いに沈まぬとき、ヨーガを知る者はヨーガに入るべきである。

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

水や火の近くでは行ってはならない。荒れた場所、森、牛舎でもならない。刺す虫や蚊の多い所でも、祠（チャイティヤ）でも、辻でも、修習してはならない。

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

眼をやさしく閉じ、澄みわたる静けさ（サットヴァ）に安住して、歯を食いしばらず、舌を上顎に置いて動かさず、口を閉じて、完全に不動にとどまれ。

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

諸感官の群れをよく制し、座は低すぎず高すぎずに整えて、ついでプラーナーヤーマ（調息）を始めよ。まず中位の法より入り、やがて最上の法へと進むべし。

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

息が動けば万象は揺らぎ、息が静まれば万象も静まる。ゆえに、息を制することによってヨーギーは、動かぬ柱のごとき堅固さを得る。

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

プラーナが身内にとどまるかぎり、それを「生命」と呼ぶ。そこから去れば、それが死である。ゆえにプラーナを調え、制し、抑えるべし。

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

息が身内に結ばれているかぎり、心が外の支えなく安住するかぎり、そして視線が眉間に定まるかぎり――そのとき、時（死）への恐れはどこから起ころうか。

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

梵天は時の力を畏れ、常にプラーナーヤーマを修した。ヨーギンはプラーナを正しく制御することによりシッディを得る。

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

穏やかな（初学の）プラーナーヤーマは十二マートラーである。マートラーとは短い音節の時間とされる。中等はその倍、最上はさらにその三倍である。

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

この修習は順次に、発汗・震え・沈鬱を生じさせる。第一段階で汗を克し、第二段階で震えを克する。

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

まことに、第三段階によって沈鬱を克服し、ついにヨーギンのプラーナは成就する。順を追ってプラーナが完全に制御され、自在となると、不断の修習により、それは彼の望むところへとヨーギンを運ぶ。

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

もしプラーナを力ずくで抑え込めば、それは皮膚の毛孔から噴き出すことがある。身体を裂き、癩病などの病をも生じさせうる。

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

ゆえに、それは森の荒象のごとく、次第に調御すべきである。野の象も、象の敵でさえも、段階を経てこそ柔和となる。

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

師の教えに従い、これを踏み越えぬように、心に住するこのプラーナもまた、瑜伽者が段階的な修練によって次第に掌握する。かく制し、絶えず守り養えば、信に満ちた静けさへと安住する。

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

ハンサ（生命の息）は外へと進み、三十六アングラの量に及ぶ。左と右の道を通って行くがゆえに、それは「プラーナ」—前へ進むもの—と呼ばれる。

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

すべてのナーディの輪が清浄となり、乱れが消えるとき、まさにそのとき、プラーナを制するに足る瑜伽者が真に現れる。

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

堅固に坐し、力の及ぶかぎり、「月」の経路よりプラーナを満たし、ついで「太陽」の経路より吐き出す。これをプラーナーヤーマという。

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

甘露のごとき流れの奔流を観想し、月の原理と相応して、瑜伽の大師はプラーナーヤーマにより、その瞬間に安楽を得る。

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

「太陽」の経路からプラーナを引き入れて腹の空処を満たし、クンバカにて保持したのち、瑜伽者は「月」の経路からゆるやかに吐き出すべし。

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

心中に、燃えさかる火の塊に似た熱を養うならば、この「南方」のプラーナーヤーマによって、最勝の瑜伽者は安寧と福祉に与る。

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

このように三か月の修習を重ね、二種のプラーナーヤーマを行ずれば、多くのナーディーが清められた瑜伽者は「プラーナを成就した者」と称される。

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

ナーディーの浄化より、望むままの息の保持、内なる火の点燃、内音（ナーダ）の顕現、そして堅固なる健康が生ずる。

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

プラーナ（prāṇa）とは身内を巡る風であり、「アーヤーマ（āyāma）」とはそれを調え制すること。ひと息に等しい量がプラーナーヤーマ（調息）と説かれる。

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

プラーナーヤーマにおいて、下の段では汗が生じ、中の段では震えが起こる。最上の段では、蓮華坐（パドマーサナ）を固く結んでいても、身体がたびたび自ずと起き上がる。

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

プラーナーヤーマによって身の穢れは焼き尽くされ、プラティヤーハーラによって罪は滅せられる。ダーラナーにより心は堅固となり、ディヤーナにより主の御姿を拝する。

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

サマーディ（samādhi）によって解脱（mokṣa）を得、善悪の功罪を超える。アーサナ（āsana）によって身体は堅固となる—これが六支の修行と称えられる。

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

プラティヤーハーラ（pratyāhāra）は、十二組のプラーナーヤーマによって成就すると説かれる。さらにダーラナー（dhāraṇā）は、十二のプラティヤーハーラによって得られると宣言される。

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

主と相応するために、ディヤーナ（dhyāna）は十二のダーラナー（dhāraṇā）より成ると説かれる。さらに十二のディヤーナのみによって、サマーディ（samādhi）が定義される。

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

サマーディの彼方には、無限にして自ら光り輝く光明がある。それを見たとき、儀礼の行為と来去の輪（再生）は止む。

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

生命の風（パヴァナ）が内なる虚空に至ると、鐘などの楽器の響きのような大いなる音が起こる。そこから成就は遠くない。

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

正しく調えたプラーナーヤーマによって、あらゆる病は滅する。だが誤った修習のヨーガによって、あらゆる病が生じる。

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

しゃっくり、呼吸の乱れ、咳、そして頭・耳・眼の痛み——生命の風が乱され、正しい秩序を外れると、さまざまな障いが生じる。

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

しかるべき量にて息を吐き、しかるべき量にて吸い、しかるべき量にて保て。かくしてヨーガを知る者は成就に至る。

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

常に月の精髄—冷ややかなアムリタの活力—に身が満ちるヨーギーは、たとえタクシャカに噛まれても、その毒は体内に広がらない。

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

聖なる音節（varṇa）の区別によって、修法は「徳（性質）を具する」（サグナ）と理解され、「徳なき」（ニルグナ）は清浄にして孤絶なるものとされる。真言を伴うものをサグナと知れ。ニルグナとは真言を離れたものなり。

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

食と遊息において節度を保ち、諸行における努めにも節度を保ち、眠りと目覚めにも節度を保つとき、ヨーギーは真実（タットヴァ）を直観する。

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

月の流れにおいて修し、ついで太陽の流れにおいて再び修せよ。数が等しくなるまで行い、その後ムドラーを解き放て。

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

喉を収めて行うジャーランダラ・バンダ（Jālandhara bandha）を修するとき、甘露（pīyūṣa）は消化の火に落ちず、生命の風（プラーナ）も乱れ走らない。

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

半ばの瞬きのうちに百ヨージャナを行く力を得、学ばぬ論書さえ喉にかかって暗誦できるようになる——まことにそれが説かれる成就である。

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

カーシーにおいては、衆生はヨーガの方途とそれに連なる手段によって、容易にカイヴァリヤ（解脱）を得る。かかることは他のいかなる処にもない。

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

ヴィシュヴェーシャよ、聖なる沐浴より生じた「水」を頭頂の冠に保つこと——これこそジャーランダラ・バンダ（Jālandhara bandha）であり、諸天にさえ得難い。