Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 3

Devanagari script

सर्वतीर्थमयं दिव्यमृषीणां प्रवरं द्विजम् । आसनस्थं समायुक्तं धन्यं पूज्यं दृढव्रतम्

Transliteration

sarvatīrthamayaṃ divyamṛṣīṇāṃ pravaraṃ dvijam | āsanasthaṃ samāyuktaṃ dhanyaṃ pūjyaṃ dṛḍhavratam

Translation

あらゆるティールタの精髄を宿す神聖なる存在、諸リシの中の最勝者—尊き二度生まれのマールカṇḍェーヤ—は座に堅く安住していた。福徳に満ち、礼拝に値し、誓戒に揺るぎなかった。

Word by Word

• सर्वतीर्थमयम्: consisting of/allied with all tīrthas
• सर्वतीर्थमयम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सर्वतीर्थैः मयः/पूर्णः)

• दिव्यम्: divine
• दिव्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (द्विजम् इति)

• ऋषीणाम्: of sages
• ऋषीणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन

• प्रवरम्: foremost
• प्रवरम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (द्विजम् इति)

• द्विजम्: the twice-born (brahmin)
• द्विजम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन

• आसनस्थम्: seated on a seat
• आसनस्थम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आसन (प्रातिपदिक) + स्थ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—सप्तमी-तत्पुरुषः (आसने स्थितः)

• समायुक्तम्: well-endowed/fully composed
• समायुक्तम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + आ + युज् (धातु)
• Form: क्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘युक्त’ = endowed/connected

• धन्यम्: blessed/fortunate
• धन्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (द्विजम् इति)

• पूज्यम्: worthy of worship
• पूज्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूज्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पूज्)
• Form: यत् (gerundive/भाव्य), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• दृढव्रतम्: firm in vows
• दृढव्रतम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृढ (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (दृढं व्रतं यस्य/दृढं व्रतम्)

Speaker

Sūta (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya (through Mārkaṇḍeya as sarva-tīrtha-maya)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Naimiṣāraṇya sages

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya sits on an āsana, composed and vow-steady; around him, subtle icons of many tīrthas (river, mountain, liṅga, śālagrāma) appear as symbolic emanations, showing ‘all-tīrtha embodied’.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A realized sage is portrayed as a living tīrtha—purity, discipline, and blessing concentrated in a dharmic life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly, the verse elevates the tīrtha-theme by calling the sage ‘made of all tīrthas,’ preparing for Dharmāraṇya’s māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Dṛḍha-vrata (steadfast vow) is praised as a defining discipline, though no specific rite is prescribed.