Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

ウッターナパーダは言った。「主よ、長き苦行の聖仙ディールガタパスのアーシュラマに住していたとき、彼の末子はいかにして死に至ったのですか。」

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

イーシュヴァラは言った。「王よ、心を一つにしてこの神聖なる物語を聞け。これを聞くだけで、あらゆる罪過から解き放たれる。」

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

カーシーには大勇猛にして大いなる力と武威を備えた王がいた。地上ではチトラセーナと名高く、人々の中の君主であった。

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

その王国では常にダルマが行き渡り、アダルマはどこにもなかった。彼は常にヴェーダの正法に励み、ダルマによって民を守護した。

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

彼は自らの務めに堅く、常に戦いと歓待を愛した。クシャトリヤのダルマに依り、望むままに正当な享楽を味わった。

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

その宝蔵には限りがなく、象・馬・戦車・歩兵を備えていた。彼はイティハーサとプラーナに通じた学匠たちと、共に語り合っていた。

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

語り合うそのさまは、王がカイラーサのシャンカラのごとく輝いていた。かくして国を治めつつ、王は大臣に告げた。

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

「狩りに出る。汝らは国の守護にとどまれ。」大臣たちが「然り、行かれよ」と答えると、その大地の主は出立した。

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

馬にまたがり疾走して、諸国の主たる王たちは彼に従い林へ向かった。王の天蓋は互いに触れ合い、こすれ合った。

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

そこでは大地の塵が舞い上がり、象と馬の足に打たれて立ちのぼった。その塵により一切は覆われ、方角さえ、さらには日輪までも霞んだ。

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

そこでは太陽も、方角も、さらには月さえも見えなかった。木々も山の峰々も、四方いずれにも姿を現さなかった。

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

彼らは互いの姿を見分けられなかった。まるで雨の夜の真ん中のように。そこで彼は、非常に大きな鹿の群れを見とめた。

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

その王はすべての王子たちを伴って駆け出した。だが一行は混乱して散り散りとなり、たちまち十方へと離れ去った。

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

大地の主、王チトラセーナは一つの道を選び、あの鹿たちの行った先々へと、ただ独りで進んでいった。

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

それから彼は、越えがたい荒野へと踏み入った。山の谷間と濃き森、蔓草と藪に埋もれ、そこに立つ者さえ容易には見定められぬ場所であった。

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

鹿が姿を消したと思い、王は四方を見渡して言った。「いま、どの方角へ進むべきか。どこで我が軍と再び合流できようか。」

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

かくして苦境に陥った人王チトラセーナは、木陰に身を寄せ、そこでしばし憩った。

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

飢えと渇きに苦しみつつ、険しい山の谷間の森をさまよっていると、やがて蓮の群れに飾られた神妙なる湖を目にした。

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

そこは白鳥とカーラṇḍヴァの鴨に満ち、さらにチャクラヴァーカの鳥が彩りを添えていた。それを見た王の中の王は歓喜し、身の毛がよだつほどであった。

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

彼は蓮華を手に取り、ついで沐浴の行を修した。さらに作法のとおり、祖霊（ピトリ）と神々（デーヴァ）と人々にも、満足を与えるための供水を捧げた。

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

百弁の蓮華で礼拝の場を覆い、彼はシャンカラを供養した。ついで心を整え、注意深く清らかな水へ赴き、作法どおりに飲んだ。

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

水から上がって岸に立ち、近くの木を見て、上衣を下に敷き、大地の上に坐した。

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

彼はそこに坐して思案した。「今日は何をなそうか。」そうして坐したまま、森の一角に多くの鹿を見いだした。

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

そこでは、あるものは東に向き、またあるものは南に向いていた。あるものはヴァルナの方角たる西に、あるものはクベーラの方角たる北に向いていた。

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

あるものは眠りに沈み、あるものは耳を立てて立っていた。鹿の群れのただ中に、偉大な苦行者にしてヨーギー、リクシャシュリンガが立っていた。

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

鹿の群れを見て王は食を思い、「この中から一頭を、成り行きのままに討って食そう」と心に定めた。

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

「鹿肉を食せば我は力を取り戻す。しかる後、道を丹念に探しつつ、カーシー（Kāśī）へ向かおう。」

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

かく思い定めた王は木の根元に身を寄せ、手に弓を取り、ついで矢をつがえた。

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

王は多くの鹿のいる方へ矢を放ったが、そのただ中で射抜かれたのは、大苦行者リクシャシュリンガ（Ṛkṣaśṛṅga）であった。

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

森の住人たちは恐れおののき、大きな物音を立てて皆逃げ去った。聖仙はその場に倒れ、「クリシュナ、クリシュナ！」と叫んだ。

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

「ああ、ああ！今わたしを打ち倒したその者によって、なんと痛ましい行いがなされたことか。いったい誰の邪なる企て、誰の罪深き心が、わたしに向けられたのか。」

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

「わたしは鹿の群れの中に立ち、誰一人害してはいなかった。」その人の言葉を聞いて、王は驚嘆に満たされた。

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

急いでそこへ赴くと、ブラフマンの光に輝くバラモンを見た。 「ああ！今日わたしは何という重い行いをしたのだ。あの二度生まれの者を打ち倒してしまったとは！」

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

チトラセーナは言った。「罪なき方よ、鹿と見誤り、わたしは不本意にあなたを殺してしまった。多くの薪を集め、この身を焼き尽くそう。」

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

この世に見えるものも、見えぬ彼方に語られるものも、バラモン殺しの罪に比べうるものは何一つない。さもなくば、わたしはブラフマハティヤー（婆羅門殺し）の穢れから清めを得られぬ。

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

リクシャシュリンガは言った。「もし私が五大元素に帰する（死ぬ）ならば、あなたにいかなる成就も訪れないでしょう。なぜなら、私の破滅と共に、今まさに多くの殺生が起こるからです。」

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

"私が死ねば、母も、年老いた父も、苦行者である兄弟たちも、そして兄弟の妻たちも皆、命を落とすことでしょう。"

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

"これらの殺生が起これば、どうしてあなたは清められるでしょうか。もしあなたが実行する気があるなら、そのための手段をお教えしましょう。"

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

チトラセーナは言った。「あなたの心にあるその手段を、今私に語ってください。偉大なる聖者よ、私は努力をもってそのすべてを実行いたします。」

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

リクシャシュリンガは言った。「あなたに尋ねます。あなたは誰で、どうしてここにいて、どこから来たのですか？バラモン、クシャトリヤ、ヴァイシャの中で、あなたは誰ですか？それともシュードラの生まれですか？」

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

チトラセーナは言った。「尊き御方、敬うべき長老よ――私はシュードラでもヴァイシャでもブラーフマナでもない。最下の棄民でもない。婆羅門の中の最勝者よ、大いなるムニよ、私はクシャトリヤである。」

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

「私はダルマを知り、受けた恩に感謝し、あらゆる生きものの安寧に心を尽くしている。だが、望まずして罪が我より生じた――いかにして清浄を得られようか。」

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

リクシャシュリンガは言った。「私を連れて、我が両親のいるアーシュラマへ行け。そこで己を明かすのだ――子を殺した罪を負い、苦悩する者として。そうすれば鎮めの道が示されよう。」

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

「彼らは私を見れば、必ずや汝に憐れみを注ぐであろう。そして、いかにして安らぎと鎮静が生まれるか、その方便を語ってくれる。」

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

その言葉を聞くと、王チトラセーナ――統治者の中の最勝者――はそのブラーフマナを肩に担ぎ、アーシュラマの近くへと向かった。

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

もはやその重荷に耐えられず、幾度も休んでは立ち止まるうちに、彼はそのバラモンが気絶し、諸根が衰えているのを見た。

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

チトラセーナは彼をガジュマルの木陰に降ろし、衣を四つ折りにして、幾度も幾度も扇いだ。

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

王よ、彼が見守るうちに、ヨーガに通じた大苦行者リクシャシュリンガは、禅定のヨーガによって速やかに「五の境地」（死）に至った。

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

彼は定められた作法に従ってそのバラモンを荼毘に付し、沐浴を終えると、悲嘆に沈んで幾度も幾度も嘆き悲しんだ。

Verse 53

। अध्याय

章（アディヤーヤ）の終わり。