Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

マールカンデーヤは言った。「これらは要なるものとして、汝に略して語ったにすぎぬ。パーンドゥの子よ、諸ティールタ（聖なる渡し場）の数を詳らかに述べ尽くすことは、我にはできぬ。」

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

この河は清浄にして聖なるもの、三界に名高い。すなわちナルマダー、諸河の最勝にして、マハーデーヴァの愛し給うもの。

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

王よ、心にて常にナルマダーを念ずる者は、たちまち最上の果報を得る。それはチャンドラーヤナの誓戒を百たび修する功徳に等しい。

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

ここにあって信を欠く者、また不信心の者は、恐るべき地獄に堕ちる——かくパラメーシュヴァラ（至上主）は宣べ給うた。

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

マヘーシュヴァラ自らが常にナルマダーに奉仕し給う。ゆえに彼女は、最上の功徳をもたらし、婆羅門殺しの罪すら除く聖河と知るべきである。

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

これはマヘーシュヴァリーのガンガー、マヘーシュヴァラの御身より生じた聖流である。『南のガンガー』と称えられる、バーラタのユディシュティラよ。

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

ジャーナヴィーはヴァイシュナヴィーのガンガー、サラスヴァティーはブラーフミーのガンガーである。そしてこのレーヴァーこそマヘーシュヴァリーのガンガー—疑いはない。

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

一なる神が人のうちに住して、ブラフマー・ヴィシュヌ・マヘーシャと呼ばれる三相をとりながら、真の分裂がないように、パールタよ、三つの聖なる河の間に心で差別を作ってはならぬ。

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

バーラタよ、ここにはティールタが億（コーティ）にも、また十万（ラクシャ）にも及び、さらに幾千と、レーヴァーの両岸にわたって存在する。

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

あるものは樹々の間や虚空に स्थापितされ、あるものは水中や大地に見いだされる。それらすべてを誰が数え尽くせようか—言語の主ヴァーギーシャであれ、ましてマヘーシュヴァラであれ。

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

レーヴァ（Revā）を憶念すれば今生に生じた罪は滅し、拝見すれば三生の罪は滅し、レーヴァに沐浴すれば七生に積もった罪は尽く消え去る。

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

レーヴァ（Revā）に沐浴した者は、諸神（デーヴァ）への務めを果たしたも同然であり、聖火も法にかなって護持されたかのようで、四ヴェーダも学び終えたかのようである。

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

パールタよ、私は聖なるティールタ（tīrtha）を、その主たる重要性に従い、要約してのみ語った。というのも、その全き広がりは、まことに私には語り尽くせず、また聞き尽くすこともできないからである。

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

ユディシュティラは言った。「正しい作法を、またヤマ（yama）とニヤマ（niyama）をも私に説いてください。贖罪（prāyaścitta）を目的として出立するには、いかなる規定があるのですか。それをお示しください。」

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

シュリー・マールカンデーヤは言った。「よく問うた、大王よ。これはこの世を超えた最高の善に関わる。心を澄ませて聴きなさい。私は知る限りにおいて汝に語ろう。」

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

この無常の身をもって、堅固なるダルマの行いを修めよ。命の息は必ず去る――静止できず回り続ける独楽のように。

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

財よりは布施を、言葉よりは真実を汲み出せ。生よりは名聞とダルマを得よ。朽ちゆく身よりは精髄を抜き取れ――他者を助け、益する奉仕を。

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

この大いなる迷妄の釜において、太陽を火とし、夜と昼を薪とし、月と季節の杓子でかき回されつつ、時は一切の生類を「煮る」。これぞ語り伝えられる真実である。

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

シャーストラの規定に説かれた行いを悟ったなら、ここにおいてそれを実践すべきである。疑いの心を抱く者には、この世も彼の世もなく、安楽もない。

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

真言においても、ティールタ（聖地）においても、ブラーフマナにおいても、神においても、占星家においても、薬においても、グルにおいても――人の内なる想い（信心）がいかなるものかに応じて、成就（シッディ）もまたそのように現れる。

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

信なくして捧げられた供犠、施された布施、修された苦行は—おおパールタよ—「アサット（非実在）」と呼ばれ、此の世にも死後にも果報を結ばない。

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

シャーストラの規定を捨て、欲望と気まぐれのままに行う者は、成就も幸福も、そして最高の境地も得ない。

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

人が身を清める方法はこの世に多くあるが、自らの身心を浄めるに、ティールタ（聖なる渡し場）への聖なる奉仕に勝るものはない。

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

クṛッチラやチャンドラーヤナなどの苛烈な苦行によっても清浄は得られる。だが第二の道—より勝れた道—はティールタへの奉仕である。王よ、人が聖地を念じて旅立つとき、神々と祖霊は彼に従い、天空を行く天上の者たちもまた随行する。

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

彼に従う同伴者たちは、最上の歓喜に満たされて進む—吉祥なるアビュダヤイカ・シュラッダを修し、しかるのち神格に礼を尽くして暇乞いして。

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

愛する親族に礼拝し、ヴィシュヌと、ガネーシャを伴うシャンカラに礼敬し、さらに二度生まれの者（バラモン）の許しを得たなら、定められた制戒をも受けて旅立つべきである。

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

一食の行を守り、梵行（ブラフマチャリヤ）を保ち、地に臥して眠り、真実を語れ。さらに他人の施す食を避け、贈り物を受け取らぬようにせよ。

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

王の中の最勝者よ、怨みと害意、欺きなどを捨て去り、謙虚さを飾りとして、サードゥ（聖者）の装いと振る舞いに安住せよ。

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

偽りと我慢を離れた者こそ、まことにティールタの果を味わう。手と足と、そして心をよく制した者である。

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

学知と苦行（タパス）と清らかな名声—そのような人はティールタの果を受ける。王の主よ、彼は怒りを離れ、真実を守り、誓願に堅固である。

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

一切の生きとし生けるものを自分と等しいと観ずる者は、まことにティールタ（聖地）の果報を得る。剃髪と断食—これがあらゆる聖地における定めの作法である。

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

クルクシェートラ、ヴィシャーラー、ヴィラジャー、ガヤーを除いては、沐浴と諸天への礼拝を行うべきであり、またシュラーダ（śrāddha）においてはピンダ（piṇḍa、飯団子）の供養がまことに定められている。

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

あらゆるティールタにおいて、これが正しい作法である。力に応じてブラーフマナ（brāhmaṇa）に食を施すべし。また贖罪行（prāyaścitta）として巡礼に赴く者は、心を律し慎みを保って、この定めに従う。

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

その作法もまた説こう—心を定めて聞け、プṛタの子よ。一日に一度のみ食し、ブラフマチャリヤ（brahmacarya）を守り、アルカリ性の添加物と塩を断った食を取るべし。

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

沐浴してから聖地へ赴き、清浄に供されたハヴィス（havis）の素朴な食を取るべし。堕落した者との語らいを避け、また多弁をも慎むべし。

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

中傷と他人から与えられた食と卑しき者の交わりを避けよ。履物なく進み、清らかな衣をまとい、身を浄めて在れ。

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

心に聖なる誓願（サンカルパ）を立て、ブラーフマナの許しを得て出立せよ。ティールタに至ったなら、そこで沐浴し、神への礼拝を修せ。

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

真実に悔い改めるなら、悪業より解き放たれる—ヴェーダ、ティールタ、神、占星・卜者、薬、そしてグルへの敬虔を保つことによって。

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

人の内なる想いがそのまま成就となる。ティールタの果報として説かれるものは、プラーナにもスムリティにもまた語られている。

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

バーラタ族の雄よ、ただの讃辞にすぎぬと思って起こる疑いを捨てよ。シャーストラの教えに照らして熟考し、しかるべきことを正しく採り行え。

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

身によりて厳しい苦行を行えぬ者は、ティールタ（tīrtha）の殊勝なる力を悟り、相応のプラーヤシュチッタ（prāyaścitta）を如法に修して清浄を得る。

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

大王よ、ナर्मダーについて相応しく語るゆえ聞け。人は定めに従い、二十四ヨージャナの行程を歩むべし。

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

彼は二十四のクリッチャ（Kṛcchra）苦行に等しい吉祥の果を得る。さらにその後は、歩む一ヨージャナごとに「四分の一クリッチャ」が贖罪功徳の量として説かれる。

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

またその巡礼のうちにて、大王よ、清浄を願って進む者には、賢者の知るところ、ヨージャナごとにプラーヤシュチッタ（prāyaścitta）という贖罪の清めが得られる。

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

大王よ、プラナヴァ（Praṇava）と呼ばれる地、またレーヴァー（Revā）とオーリの合流、さらにブリグクシェートラ（Bhṛgukṣetra）に至れば、修行の果は倍増すると伝えられる。

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

神なる河デーヴァー・ナディーとの合流点、またシュूलァベーダにおいては、王の中の最勝よ、功徳の果は「二倍にして四分の一を減ず」となる。カラジャーの合流点もまた同様である。

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

またエーランディーの合流点、カピラーの合流点も同様である。ある者は、クブジャーがレーヴァーより生じた流れと交わる合流点において、果報は三倍になると説く。

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

またオーンカーラにおいても、大王よ、その見立てはまことに相応しい。レーヴァーと他の諸河との合流点においても同様である。

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

先に汝に告げられた、ユディシュティラよ、果報は「一・五のクリッチュラ」であると。だがレーヴァーが大海と合流するところでは、クリッチュラの果が三倍となって得られる。

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

シュクラ・ティールタにおいては、ユディシュティラよ、クリッチュラの果は四倍と説かれる。ヨージャナごとに進み二十四ヨージャナに至り、各所に久しく住する者は、人中の最勝よ、その修行は功徳として堅く定まる。

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

レーヴァー（Revā）への奉仕の正しい作法を守り、清らかな बुद्धि を具え、偽りと我慢を離れた者は、浄化のために解放される。

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

かくして、パールタ（Pārtha）よ、贖罪（プラーヤシュチッタ）の相と目的を汝に語り、またレーヴァー（Revā）巡礼の規定をも説いた。これは秘されし聖なる教えである、ユディシュティラ（Yudhiṣṭhira）よ。

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

ユディシュティラは言った。「最上の聖仙よ、ヨージャナ（yojana）の真の尺度を我に告げよ。それを知れば、我が理解は確定し、心の浄化の因となろう。」

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

マールカンデーヤは言った。「聞け、パーンドゥの子よ。ヨージャナの尺度を説き、さらに旅の種々の相により生ずる差別、すなわちクリッチュラ（kṛcchra）の行に結びつく功徳の違いをも語ろう。」

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

大麦の粒を横に八つ並べる、あるいは米粒を縦に三つ立てるのが、一アングラ（aṅgula、指幅）の標準と説かれる。ヴィタスティ（vitasti、掌の幅）は十二アングラである。

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

二つのヴィタスティ（vitasti）で一ハスタ（hasta・肘）となり、四ハスタはダヌ（dhanu・弓の長さ）と記憶される。その同じ尺度は、正確な規準を知る者たちによりダンダ（daṇḍa）とも呼ばれる、ユディシュティラよ。

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

二千のダヌ（dhanu）が一クロ―シャ（krośa）となり、四クロ―シャが一ヨージャナ（yojana）となる。かくしてヨージャナの量が汝に説き明かされた、バーラタ族の雄よ。

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

これによって、ヤートラー（巡礼）の旅に出る者は、自ら積んだ霊的果報の量を知ることができる。いま、王の中の最勝者よ、水の姿をとるティールタ（tīrtha・聖なる水辺）に関して、クリッチャラ（kṛcchra）行の果が説き示される。

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

先に述べたとおり、場所ごとに、その差別に応じて詳しく語ろう。ゆえに我が言葉を聞け、大地の守護者よ。これは信を満たす者のために説かれる。

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

いかなるティールタにおいて、クリッチャラ等の行の果が説かれていようとも、王よ、そこでもまた、ウポーシャナ（upoṣaṇa・断食）によってクリッチャラの果を得、さらにそれ以上をも得る。

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

また昼のジャパによっても、己の力に応じてクリッチュラの果報を得る。そこにて沐浴し、名高き神々の主を拝し、しかるべく供養して……

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

礼拝して、パールタよ、賢者はクリッチュラより生ずる果報を得る。ティールタにおいて第一の功徳は沐浴より、第二もまた断食より得られる。

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

第三は、名高き神を拝し供養すること、ならびにそれに伴う諸々の信愛行によって得られる。第四は、身の力に応じて昼夜にわたり、ジャパ・ヨーガとして規律正しく唱念することによって得られる。

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

第五は、すべてのティールタにおいて遠方からでも念じ得る。岸辺にとどまり、一ヨージャナ以内にある者は、その果報の十分の一を得る。

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

パールタよ、すでに説かれたティールタの果報については、ここでさらに思案する必要はない。

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

おおパールタよ、大河に身を沈めて沐浴し、さらに断食を伴うなら、たとえ一ヨージャナにも満たぬ範囲で行っても、人々にクṛッチラ（Kṛcchra）の苦行に等しい功徳を授ける。

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

「クルヤー」(kulyā)とは六ヨージャナに及ぶ水路であり、「小河」は十二ヨージャナまでである。二十四ヨージャナに達する川は「大河」と呼ばれ、それを超えるものはさらに大いなる川である。