Mantra 4
Rishi: Vājasaneyin tradition (not explicit)
Devata: Prajāpati / Hiraṇyagarbha-type all-pervading Deva
Chandas: Tr̥ṣṭubh (approximate; requires syllable audit)
Samhita Patha (Devanagari)
ए॒षो ह॑ दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वा॒: पूर्वो॑ ह जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः । स ए॒व जा॒तः स ज॑नि॒ष्यमा॑णः प्र॒त्यङ् जना॑स्तिष्ठति स॒र्वतो॑मुखः
Transliteration
eṣó ha deváḥ pradíśo'nu sárvāḥ pū́rvo ha jā́taḥ sá u gárbhe antáḥ | sá evá jā́taḥ sá janiṣyámāṇaḥ pratyáṅ jánās tiṣṭhati sárvatomukhaḥ
Translation
まことにこの神は、あらゆる方域に従い巡りゆく。まことに彼は先に生まれ、また胎内に在す。彼はすでに生まれ、またまさに生まれんとしつつ、人々に向かって立ち、四方に面を具える。
Padapatha (Word Analysis)
एषः । ह । देवः । प्रदिशः । अनु । सर्वाः । पूर्वः । ह । जातः । सः । उ । गर्भे । अन्तः । सः । एव । जातः । सः । जनिष्यमाṇः । प्रत्यङ् । जनान् । तिष्ठति । सर्वतः-मुखः
Word by Word
एषःthis (one)
एषः:
Kartā
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
हindeed
ह:
—
TypeIndeclinable
Rootह (निपात)
देवःthe god; the divine one
देवः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
प्रदिशःthe directions (quarters)
प्रदिशः:
Karma
TypeNoun
Rootप्रदिश्/प्रदिशा (प्रातिपदिक; ‘दिश्’ से)
अनुalong; following
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
सर्वाःall
सर्वाः:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व (सर्वनाम-विशेषण-प्रातिपदिक)
पूर्वःfirst; earlier
पूर्वः:
Kartā
TypeAdjective
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
हindeed
ह:
—
TypeIndeclinable
Rootह (निपात)
जातःborn
जातः:
Kartā
TypeVerb (participle)
Root√जन् (जनने) + क्त (कृदन्त)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
उindeed; moreover
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ (निपात)
गर्भेin the womb
गर्भे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
—
TypeIndeclinable
Rootअन्तर्/अन्तः (अव्यय/निपात)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एवjust; indeed
एव:
—
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
जातःborn
जातः:
Kartā
TypeVerb (participle)
Root√जन् (जनने) + क्त (कृदन्त)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जनिष्यमाणःbeing about to be born; to be born
जनिष्यमाणः:
Kartā
TypeVerb (participle)
Root√जन् (जनने) + श्यत्/ष्यत्-प्रत्यय (भविष्यत्कालिक कृदन्त; ‘जनिष्यत्’ का वर्तमान-प्रत्ययात्मक रूप)
प्रत्यङ्inward; facing towards (oneself)
प्रत्यङ्:
—
TypeAdjective/Indeclinable (directional)
Rootप्रति + अञ्च् (प्रातिपदिक/अव्यय-भाव; ‘प्रत्यञ्च्’)
जनान्people; beings
जनान्:
Karma
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
तिष्ठतिstands; abides
तिष्ठति:
—
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति-आदेश; स्थितौ)
सर्वतःfrom all sides; everywhere
सर्वतः:
—
TypeIndeclinable
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
मुखःfaced; having a face
मुखः:
Kartā
TypeAdjective
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiH
HiraṇyagarbhaV
Viśvato-mukha Deva (All-faced Lord)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes