Previous Mantra
Next Mantra

Shukla Yajur Veda — Adhyaya 25, Mantra 8

Rishi: Traditionally connected with Yājñavalkya’s transmission (Śukla-Yajurvedic school lineage); individual ṛṣi attribution not explicit in the mantra itself.
Devata: Aditi; Vaiśvānara (Agni); with Indra as opening marker.
Chandas: Mixed/prose-like yajus-formula (not a single fixed metrical chandas).

इन्द्र॑स्य क्री॒डोऽदि॑त्यै पाज॒स्यं॒ दि॒शां ज॒त्रवोऽदि॑त्यै भ॒सज्जी॒मूता॑न् हृदयौप॒शेना॒न्तरि॑क्षं पुरी॒तता॒ नभ॑ उद॒र्ये॒ण चक्रवा॒कौ मत॑स्नाभ्यां॒ दिवं॑ वृ॒क्काभ्यां॑ गि॒रीन् प्ला॒शिभि॒रुप॑लान् प्ली॒ह्ना व॒ल्मीका॑न् क्लो॒मभि॑र्ग्लौ॒भिर्गुल्मा॑न् हि॒राभि॒: स्रव॑न्तीर्ह्र॒दान् कु॒क्षिभ्या॑ᳪ समु॒द्रमु॒दरे॑ण वैश्वान॒रं भस्म॑ना

índrasya krīḍó ’dityai pājasyáṃ diśā́ṃ jatrávo ’dityai bhasáj jīmūtā́n hṛdayaupaśénāntárikṣaṃ purītatā́ nábha udaryèṇa cakravākáu matásnābhyāṃ dívam vṛkkā́bhyāṃ girī́n plāśíbhir úpalān plīhnā́ valmīkā́n klómabhir gláubhir gúlmān hirā́bhiḥ srávantīr hradā́n kúṣibhyā́ṃ samudrám udáreṇa vaiśvānaráṃ bhásmanā

戯れの遊びはインドラのもの。活力はアディティ(Aditi)のため。方角の鎖骨もまたアディティのため。心の覆いは雨雲、腹膜は中空(antarikṣa)、臍は天空(nabhas)。腹にはチャクラヴァーカ(cakravāka)の一対、腎には天、肋には山々、脾葉には岩石、脾には蟻塚、膜と腺には叢林。血脈には流れゆく水と池沼、脇には大海、腹にはヴァイシュヴァーナラ(Vaiśvānara)—灰によって(供する)。

इन्द्र॑स्य । क्री॒डः । अदि॑त्यै । पाज॒स्य॑म् । दि॒शाम् । ज॒त्रवः॑ । अदि॑त्यै । भ॒सत् । जी॒मूता॑न् । हृ॒द॒य॒-औ॒प॒शेना॑ । अ॒न्तरि॑क्षम् । पु॒री॒तता॑ । नभः॑ । उ॒द॒र्ये॑ण । च॒क्र॒वा॒कौ । मत॑स्नाभ्याम् । दिव॑म् । वृ॒क्काभ्या॑म् । गि॒रीन् । प्ला॒शिभिः॑ । उप॑लान् । प्ली॒ह्ना । व॒ल्मीका॑न् । क्लो॒मभिः॑ । ग्लौ॒भिः । गुल्मा॑न् । हि॒राभिः॑ । स्रव॑न्तीः । ह्र॒दान् । कु॒क्षिभ्या॑म् । समु॒द्रम् । उ॒दरे॑ण । वै॒श्वा॒न॒रम् । भस्म॑ना

इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
क्रीडःsport, play
क्रीडः:
कर्तृ/विशेष्य (nominal head)
TypeNoun
Rootक्रीड (प्रातिपदिक; क्रीड्-धातु से)
अदित्यैfor Aditi
अदित्यै:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
पाजस्यम्vigour/strength (as an offering/assignment)
पाजस्यम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootपाजस्य (प्रातिपदिक; पाजस् ‘बल/तेज’ से)
दिशाम्of the directions
दिशाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
जत्रवःcollar-bones/neck-joints
जत्रवः:
कर्तृ/विशेष्य (nominal head)
TypeNoun
Rootजत्रु (प्रातिपदिक)
अदित्यैfor Aditi
अदित्यै:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
भसज्जीमूतान्(dark) cloud-masses
भसज्जीमूतान्:
कर्म
TypeNoun
Rootभसज्जीमूत (प्रातिपदिक; भसज्/भस्म? + जीमूत ‘मेघ’)
हृदयाwith the two hearts
हृदया:
करण
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
उपशेनाwith the inner lining/membrane (lit. ‘under-army/covering’)
उपशेना:
करण
TypeNoun
Rootउपशेन (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्the mid-space, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
पुरीतताwith the peritoneum/inner membrane
पुरीतता:
करण
TypeNoun
Rootपुरीतत (प्रातिपदिक)
नभःthe sky
नभः:
कर्म
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक)
उदर्येणwith the belly-region
उदर्येण:
करण
TypeNoun
Rootउदर्य (प्रातिपदिक; उदर ‘पेट’ से)
चक्रवाकौthe pair of cakravāka-birds
चक्रवाकौ:
कर्म
TypeNoun
Rootचक्रवाक (प्रातिपदिक)
मतस्नाभ्याम्with the two kidneys/loins (lit. ‘fat-naves’)
मतस्नाभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootमतस्नाभि (प्रातिपदिक)
दिवम्heaven
दिवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
वृक्काभ्याम्with the two kidneys
वृक्काभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootवृक्क (प्रातिपदिक)
गिरीन्mountains
गिरीन्:
कर्म
TypeNoun
Rootगिरि (प्रातिपदिक)
प्लाशिभिःwith the ribs/flanks
प्लाशिभिः:
करण
TypeNoun
Rootप्लाशि (प्रातिपदिक)
उपलान्stones
उपलान्:
कर्म
TypeNoun
Rootउपल (प्रातिपदिक)
प्लीह्नाwith the spleen
प्लीह्ना:
करण
TypeNoun
Rootप्लीहन् (प्रातिपदिक)
वल्मीकान्anthills
वल्मीकान्:
कर्म
TypeNoun
Rootवल्मीक (प्रातिपदिक)
क्लोमभिःwith the lungs/‘kloman’ organs
क्लोमभिः:
करण
TypeNoun
Rootक्लोमन्/क्लोम (प्रातिपदिक)
ग्लौभिःwith the glands/knobs (glau-bhiḥ)
ग्लौभिः:
करण
TypeNoun
Rootग्लौभ (प्रातिपदिक)
गुल्मान्thickets/bush-clumps
गुल्मान्:
कर्म
TypeNoun
Rootगुल्म (प्रातिपदिक)
हिराभिःwith the veins/ducts
हिराभिः:
करण
TypeNoun
Rootहिरा (प्रातिपदिक)
स्रवन्तीःflowing
स्रवन्तीः:
कर्म (qualifier)
TypeAdjective/Participle
Rootस्रवत् (कृदन्त; √स्रु ‘to flow’)
ह्रदान्lakes/pools
ह्रदान्:
कर्म
TypeNoun
Rootह्रद (प्रातिपदिक)
कुक्षिभ्याम्with the two flanks/sides
कुक्षिभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootकुक्षि (प्रातिपदिक)
समुद्रम्ocean
समुद्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
उदरेणwith the belly
उदरेण:
करण
TypeNoun
Rootउदर (प्रातिपदिक)
वैश्वानरम्Vaiśvānara (Agni), the universal fire
वैश्वानरम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootवैश्वानर (प्रातिपदिक)
भस्मनाwith ash
भस्मना:
करण
TypeNoun
Rootभस्मन् (प्रातिपदिक)
A
Aditi
I
Indra
V
Vaiśvānara (Agni)