Shukla Yajur Veda — Adhyaya 23, Mantra 51
Rishi: Anukta (ritual-corpus attribution); treated as a brahman-praśna mantra
Devata: Puruṣa / Prajāpati; secondarily Brahman (as priestly office) as addressee
Chandas: Triṣṭubh (interrogative triṣṭubh style)
Samhita Patha (Devanagari)
केष्व॒न्तः पुरु॑ष॒ आ वि॑वेश॒ कान्य॒न्तः पुरु॑षे॒ अर्पि॑तानि । ए॒तद्ब्र॑ह्म॒न्नुप॑ वल्हामसि त्वा॒ किᳪ स्वि॑न्न॒: प्रति॑ वोचा॒स्यत्र॑
Transliteration
kéṣv antáḥ púruṣa ā vivéśa kā́ny antáḥ púruṣe arpítāni | etád brahman úpa valhāmasi tvā kím svín naḥ práti vocāsy átra
Translation
人（プルシャ）は内において、いずこへ入り込んだのか。人の内に、いかなるものが繋ぎ留められているのか。このことを、ブラフマンよ、われらは汝に近づき問う。ここに、われらに何と答えて宣言するのか。
Padapatha (Word Analysis)
केषु । अन्तः । पुरुषः । आ । विवेश । कानि । अन्तः । पुरुषे । अर्पितानि । एतत् । ब्रह्मन् । उप । वल्हामसि । त्वा । किम् । स्वित् । नः । प्रति । वोचासि । अत्र
Word by Word
केषुin which (persons/things)?
केषु:
अधिकारण
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक) / क (प्रश्न)
अन्तःwithin, inside
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootअन्तर् (प्रातिपदिक)
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
आtowards, into (completely)
आ:
—
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग)
विवेशentered
विवेश:
क्रिया
TypeVerb
Root√विश् (प्रवेशने)
कानिwhich (things)?
कानि:
कर्म (अर्पितानि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootअन्तर् (प्रातिपदिक)
पुरुषेin the Person (Puruṣa)
पुरुषे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
अर्पितानिplaced, deposited, assigned
अर्पितानि:
—
TypeParticiple (past passive)
Rootअर्पित (कृदन्त; √अर्प्/√ऋप् ‘समर्पणे/निक्षेपे’)
एतत्this
एतत्:
कर्म (वल्हामसि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ब्रह्मन्O Brahman (priest / sacred power)
ब्रह्मन्:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
—
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
वल्हामसिwe approach / we seek
वल्हामसि:
क्रिया
TypeVerb
Root√वल्ह् (गत्यर्थ/आह्वानार्थ; ‘to approach/seek’)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
कर्म (वोचासि इत्यस्य)
TypePronoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
स्वित्indeed? / pray?
स्वित्:
—
TypeIndeclinable (particle)
Rootस्वित् (निपात)
नःto us / for us
नः:
सम्प्रदान (वचनस्य)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रतिin reply, back
प्रति:
—
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
वोचासिwill you say / will you speak
वोचासि:
क्रिया
TypeVerb
Root√वच् (वचने)
अत्रhere
अत्र:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiB
Brahman (as Brahman-priest)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes