Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 45

मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः

Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

ṛtavaḥ pitarastasmādityeṣā vaidikī śrutiḥ | yuṣmādṛtuṣu sarve hi jāyaṃte sthāsnujaṃgamā | tasmādete pitara ārtavā iti ca śrutam | evaṃ pitṝṇāmeteṣāmṛtukālābhimāninām

ゆえにヴェーダのシュルティは宣言する。「季節こそピトリ(祖霊)である」と。汝らが季節として在るがゆえに、動かぬものも動くものも、あらゆる存在は汝らより生まれる。ゆえにまた、これらのピトリは「アールタヴァ(季節に属する者)」と呼ばれると聞く。かくして彼らは、時と季節の循環を司る者と理解される。

ऋतवःseasons
ऋतवः:
Karta (कर्ता; equational subject)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
पितरःFathers/Ancestors
पितरः:
Karta (कर्ता; equational predicate)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-इत्यव्ययीभूत (ablatival adverbial form), अपादानार्थे ‘from that/therefore’
इतिthus
इति:
Vākyārtha-dyotaka (वाक्यार्थ-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative particle)
एषाthis
एषा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वैदिकीVedic
वैदिकी:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवैदिक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (श्रुतिः)
श्रुतिःrevelation/scriptural statement
श्रुतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रुति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
युष्मात्from you
युष्मात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/पञ्चमी-रूपेण पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), बहुवचन; ‘from you’
ऋतुषुin the seasons
ऋतुषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन
सर्वेall
सर्वे:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
हिindeed/for
हि:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis/causal)
जायन्तेare born/arise
जायन्ते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
स्थास्नुजङ्गमाःthe stationary and the moving beings
स्थास्नुजङ्गमाः:
Karta (कर्ता; apposition to सर्वे)
TypeNoun
Rootस्थास्नु + जङ्गम (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (स्थास्नवः च जङ्गमाः), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-इत्यव्ययीभूत (ablatival adverbial), ‘therefore’
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
पितरःFathers/Ancestors
पितरः:
Karta (कर्ता; predicate-noun)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
आर्तवाःseasonal/connected with seasons
आर्तवाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआर्तव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (पितरः)
इतिthus
इति:
Vākyārtha-dyotaka (वाक्यार्थ-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
श्रुतम्it is heard/it is stated
श्रुतम्:
Kriyā (क्रिया; impersonal predicate)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) → श्रुत (कृदन्त, क्त)
Formभूतकर्मणि/भूतकृत् (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘is heard/recorded’
एवम्thus
एवम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: ‘thus/in this manner’)
पितॄणाम्of the Fathers/Ancestors
पितॄणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
एतेषाम्of these
एतेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
ऋतुकालाभिमानिनाम्who preside over/identify with the season-time
ऋतुकालाभिमानिनाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऋतु + काल + अभिमानिन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (ऋतुकाले अभिमानः येषाम्/ऋतुकालस्य अभिमानिनः), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (पितॄणाम्/एतेषाम्)

Suta Goswami

Tattva Level: pasha

Offering: naivedya

Cosmic Event: ṛtu-cakra (seasonal cycle) as generative principle

P
Pitrs

FAQs

It links the Pitṛs with ṛtu (seasonal order), teaching that life and embodiment unfold through divinely governed cycles of time; recognizing this order supports dharma and prepares the mind for liberation under Pati (Shiva), the ultimate Lord beyond time.

By showing that cosmic functions like seasons and generation operate through presiding powers, it points to Saguna Shiva as the supreme governor of all tattvas and regulators; Linga-worship centers the devotee in that higher sovereignty beyond changing seasons.

Perform Pitṛ-tarpaṇa and śrāddha in their proper seasonal times while maintaining Shiva-bhakti—daily japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) to transcend time-bound fluctuations and steady the mind.