Shloka 16
लङ्कादर्शनम्
Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens
Devanagari script
कुर्वन्तस्तेमहावेगामहींचरणपीडिताम् ।रजश्चसहसैवोर्थ्वंजगामचरणोत्थितम् ।।6.39.16।।
Transliteration
kurvantas te mahāvegā mahīṃ caraṇa-pīḍitām |
rajaś ca sahasaivordhvaṃ jagāma caraṇotthitam ||6.39.16||
Translation
猛き勢いの者たちは足で大地を踏みしめ、踏み上げられた塵はたちまち高く舞い上がった。
Word by Word
शिखरम्peak
शिखरम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशिखर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; अत्र प्रथमा (वर्ण्य-विषयः)
तत्that
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
त्रिकूटस्यof Trikūṭa
त्रिकूटस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootत्रिकूट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम्
प्रांशुlofty, tall
प्रांशु:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रांशु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपातः
एकम्single, one
एकम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
दिवि-स्पृशम्touching the sky
दिवि-स्पृशम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootदिवि (अव्यय/सप्तमी) + स्पृश् (धातु) → स्पृश (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्); अव्ययीभावसमासः (दिवि स्पृशति इति)
समन्तात्all around
समन्तात्:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootसमन्तात् (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्ययम् (adverb: on all sides)
पुष्प-सञ्छन्नम्covered with flowers
पुष्प-सञ्छन्नम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootपुष्प (प्रातिपदिक) + सञ्छन्न (कृदन्त; सम्-छद्/छद् धातु)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः; विशेषणम् (शिखरम्); तत्पुरुषः (पुष्पैः सञ्छन्नम्)
महा-रजत-सन्निभम्like great silver
महा-रजत-सन्निभम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + रजत (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्); कर्मधारयः (महारजत इव सन्निभम्)
शत-योजन-विस्तीर्णम्spread over a hundred yojanas
शत-योजन-विस्तीर्णम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootशत (संख्या-प्रातिपदिक) + योजन (प्रातिपदिक) + विस्तीर्ण (कृदन्त; वि-स्तृ धातु)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः; विशेषणम् (शिखरम्); तत्पुरुषः (शतयोजनैः विस्तीर्णम्/शतयोजनपरिमाणेन)
विमलम्pure, spotless
विमलम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविमल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
चारु-दर्शनम्beautiful to behold
चारु-दर्शनम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootचारु (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्); कर्मधारयः (चारु दर्शनं यस्य/चारुं दर्शनम्)
श्लक्ष्णम्smooth
श्लक्ष्णम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootश्लक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
श्रीमत्splendid
श्रीमत्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootश्रीमत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
महत्great, huge
महत्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपातः
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-निपातः
दुष्प्रापम्hard to attain
दुष्प्रापम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootदुस् (उपसर्ग) + प्राप्य (कृदन्त; प्र-आप्/प्राप् धातु)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्); ‘दुस्’ उपसर्गयुक्तः; भावे/कर्मणि प्रयोगः—hard to reach
शकुनैःby birds
शकुनैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootशकुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-निपातः (particle: even/also)
मनसाby mind, in thought
मनसा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपातः (even)
दुरारोहम्hard to climb
दुरारोहम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootदुरारोह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (शिखरम्)
किम्what? (how much more)
किम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रश्नार्थक-अव्ययप्रयोगः (interrogative particle)
पुनःagain; much more
पुनः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति/अधिक्यवाचक-अव्ययम् (again; in idiom: much more)
कर्मणाby action, physically
कर्मणा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम्
जनैःby people
जनैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्
Context
Those Vanaras endowed with speed went trampling down on the ground with force, the dust under their feet rose to the sky in a fraction of a second.
Characters & Entities
V
Vānara (implicit)FAQs
The verse underscores purposeful strength: power becomes dharmic when it is directed toward restoring justice, not toward oppression.
The army’s mass movement is so intense that the ground is pounded and dust rises, conveying the scale and momentum of the advance.
Utsāha (energetic resolve) and collective might—coordinated force in service of a righteous objective.