Shloka 4

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन्।आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।।5.9.4।।चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च।परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः।।5.9.5।।

Transliteration

uttamaṁ rākṣasāvāsaṁ hanumān avalokayan |

āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam ||5.9.4||

caturviṣāṇair dviradais triviṣāṇais tathaiva ca |

parikṣiptam asambādhaṁ rakṣyamāṇam udāyudhaiḥ ||5.9.5||

Translation

ハヌマーンは羅刹たちの最上の邸宅を見渡しつつ、ついに羅刹王の御殿へと至った。そこは広々として妨げなく、二牙・三牙、さらには四牙の象に囲まれ、武器を携えた番兵により厳重に守られていた。

Word by Word

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् of राक्षसावासम्

• राक्षस-आवासम्: residence of demons
• राक्षस-आवासम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + आवास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: राक्षसानाम् आवासः (residence of demons)

• हनुमान्: Hanuman
• हनुमान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अवलोकयन्: observing
• अवलोकयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अव + लोक् (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः—‘looking at/observing’

• आससाद: reached
• आससाद: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + सद् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/कालवाचक (sequencing particle: ‘then/now’)

• लक्ष्मीवान्: splendid/fortunate
• लक्ष्मीवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: लक्ष्मीवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive adjective): लक्ष्मी अस्य अस्ति

• राक्षस-इन्द्र-निवेशनम्: the dwelling of the demon-lord
• राक्षस-इन्द्र-निवेशनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) + निवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: राक्षसानाम् इन्द्रस्य निवेशनम् (dwelling of the lord of demons)

• चतुर्-विषाणैः: by four-tusked (elephants)
• चतुर्-विषाणैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + विषाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (context: elephants), तृतीया विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन (plural); द्विगु-समासः: चत्वारि विषाणानि येषां ते (four-tusked)

• द्वि-रदैः: by two-tusked (elephants)
• द्वि-रदैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (प्रातिपदिक) + रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; द्विगु: द्वौ रदौ येषां ते (two-tusked)

• त्रि-विषाणैः: by three-tusked (elephants)
• त्रि-विषाणैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (प्रातिपदिक) + विषाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; द्विगु: त्रीणि विषाणानि येषां ते (three-tusked)

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/so’)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle: ‘indeed/just’)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction: ‘and’)

• परि-क्षिप्तम्: surrounded
• परि-क्षिप्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: परि + क्षिप् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् of निवेशनम्

• अ-सम्बाधम्: spacious
• अ-सम्बाधम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम्बाध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (negation): असम्बाधम् = unobstructed/spacious

• रक्ष्यमाणम्: being guarded
• रक्ष्यमाणम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रक्ष् (धातु) + यमान (प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्तः (present passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् of निवेशनम्

• उद्-आयुधैः: by those with uplifted weapons
• उद्-आयुधैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: उद् (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + आयुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (guards implied), तृतीया विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः: उद्यतानि आयुधानि येषां ते (with raised weapons)

Context

The illustrious Hanuman felt it to be correct to compare those faces with lotuses for their fragrance.

Characters & Entities

• Hanumān
• Rāvaṇa (implied by rākṣasendra)
• Rāvaṇa’s palace (rākṣasendraniveśana)
• elephants (dvirada)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma appears as courageous duty: Hanumān enters a heavily guarded enemy stronghold for a righteous purpose (seeking Sītā), showing that right action may require boldness and risk.

What is the narrative situation?

During the night reconnaissance in Laṅkā, Hanumān finishes surveying demon residences and arrives at the palace of the rākṣasa-king, noting its formidable defenses.

Which character virtue is emphasized?

Valor joined with prudence: Hanumān advances into danger while remaining observant and strategic.