Shloka 36

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षरन्नसृङिनर्मथितास्थिलोचनः।सम्भग्नसन्धि: प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः।।5.47.36।।

Transliteration

sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣarann asṛg nirmathitāsthilocanaḥ |

sambhagnasandhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ ||5.47.36||

Translation

ヴァーユの息子（ハヌマーン）に打ち倒され、羅刹は地に倒れ伏した。腕、太腿、腰、首は砕け、血が流れ出し、骨は粉砕され、目は飛び出し、関節は外れ、腱は千切れ飛んでいた。

Word by Word

• सः: he; that (one)
• सः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular)

• भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः: whose arms, thighs, hips and neck were broken/mangled
• भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भग्न + बाहु + ऊरु + कटि + शिरस् + धर (समास-प्रातिपदिक; घटकाः: भग्न(√भञ्ज्-क्त) + बाहु + ऊरु + कटि + शिरस् + धर)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (masc., nominative, singular; adjective qualifying राक्षसः)

• क्षरन्: dripping; oozing
• क्षरन्: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: √क्षर् (धातु) + शतृ (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; शतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमान-कर्तरि कृदन्तः (masc., nom., sg.; present active participle)

• असृक्: blood
• असृक्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: असृज्/असृक् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (neut., accusative, singular); कर्मपदम् (object of क्षरन्)

• निर्मथितास्थिलोचनः: with bones and eyes crushed/churned (i.e., badly mangled)
• निर्मथितास्थिलोचनः: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निर्मथित + अस्थि + लोचन (समास-प्रातिपदिक; घटकाः: निर्मथित(√मथ्-क्त, नि-) + अस्थि + लोचन)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (masc., nominative, singular; adjective qualifying राक्षसः)

• सम्भग्नसन्धिः: with joints dislocated/broken
• सम्भग्नसन्धिः: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम्भग्न + सन्धि (समास-प्रातिपदिक; घटकाः: सम्भग्न(√भञ्ज्-क्त, सम्-) + सन्धि)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (masc., nominative, singular; adjective qualifying राक्षसः)

• प्रविकीर्णबन्धनः: with bonds/sinews scattered about
• प्रविकीर्णबन्धनः: कर्तृविशेषणम् (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रविकीर्ण + बन्धन (समास-प्रातिपदिक; घटकाः: प्रविकीर्ण(√कीर्-क्त, प्र-वि-) + बन्धन)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (masc., nominative, singular; adjective qualifying राक्षसः)

• हतः: was slain; killed
• हतः: क्रिया/विधेय (predicate action/state)
• Type: Verb
• Root: √हन् (धातु) + क्त (भूतकृदन्त; कर्मणि/भावे)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः भूतकृदन्तः, कर्मणि-प्रयोगे विधेय-रूपेण (masc., nom., sg.; past passive participle used predicatively = 'was slain')

• क्षितौ: on the ground; on earth
• क्षितौ: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (fem., locative, singular)

• वायुसुतेन: by the son of the Wind-god (Hanuman)
• वायुसुतेन: करण (instrument/agent in passive)
• Type: Noun
• Root: वायु + सुत (समास-प्रातिपदिक; घटकाः: वायु + सुत)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., instrumental, singular)

• राक्षसः: the demon/ogre
• राक्षसः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular)

Context

Hit by Hanuman, the ogre's arms, thighs, hips and neck broken, bones rendered to fragments, eyes protruded, joints disjointed, tendons strewn he was thrown down on the earth dripping blood.

Characters & Entities

• Hanumān
• Vāyu (Wind-god)
• Rākṣasa (Akṣa, implied by context)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here appears as the rightful use of force to neutralize adharma: Hanumān’s violence is not cruelty but the protective action of a messenger-warrior acting for a just cause (Sītā’s recovery and the defeat of tyranny).

What is the narrative situation?

In Laṅkā, Hanumān has engaged the rākṣasa forces; Akṣa (Rāvaṇa’s son) has been overcome, and this verse describes the physical aftermath of the blow and the fall to the ground.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s vīrya (heroic power) and unwavering resolve—his ability to act decisively against aggression while remaining committed to Rāma’s mission.