Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।

父君の死に結びつくバラタの哀切なる言葉を聞くや、ラाघヴァは気を失い、意識を失った。

Verse 2

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।

しかし、バラタが放った雷霆のごとき言葉――ラーマの胸を刺すその言葉は、神々の敵に向け戦場で投げ放たれたインドラの金剛杵のようであった。敵を焼き尽くすラーマは両腕を投げ出し、花咲く梢を戴く木が森で斧に断たれて地に倒れるように、大地へと崩れ落ちた。

Verse 3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

「大王よ、どうかお喜びになって、今われらが食するこの食をお召し上がりください。人に結びつく神々は、その人が口にする同じ食を分かち合われるのです。」

Verse 4

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।

しかしバラタが、戦場で投げ放たれた金剛の雷のごとき、胸に痛む言葉を口にすると、敵を焼き尽くすラーマは、まるでインドラの金剛に打たれたかのように衝撃を受けた。彼は両腕を伸べ、地に倒れた――森の木が、花咲く梢を斧で断たれて倒れるように。

Verse 5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।

そのとき兄弟たちは、ヴァイデーヒー（シーター）とともに泣きながら、あらゆる悲しみに打ちひしがれた大弓手ラーマに水をそそぎかけた。

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।

しかしカクッツタ（ラーマ）が再び意識を取り戻し、両眼から涙をこぼすと、彼は哀れみを帯びた調子で、また長く語り始めた。

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।

父である大地の主が天界へ赴いたと聞くや、法に生きるラーマは、バラタに対してダルマにかなう言葉を語った。

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।

父上よ、定められた運命の道へと去られた今、私はアヨーディヤーで何をすればよいのでしょう。最上の王を失ったそのアヨーディヤーを、誰が守護するのでしょうか。

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।

不運な私に、あの大いなる魂の御方のために何ができましょう。あの方は私を思う悲しみで亡くなられ、しかも私は法にかなう葬送の儀礼さえ十分に行えなかったのです。

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।

ああ、バラタよ、汚れなき者よ。汝は務めを果たした。汝とシャトルグナが、あらゆる葬送の儀礼において王をしかるべく敬い奉ったからである。

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।

たとえ森住まいが終わったとしても、主を失い、王を失い、迷いに投げ出されたアヨーディヤーへ、私は行く気になれない。

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।

敵を鎮める者よ、父が他界してしまったなら、流罪が終わった後、アヨーディヤーで誰が再び私を導いてくれるのだろうか。

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।

かつて父は、私のよき振る舞いを見て慰めの言葉を語ってくれた。今、誰からそのように耳に甘い言葉を再び聞けようか。

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।

こうしてバラタに語り終えると、悲しみに灼かれたラ―ガヴァは、満月のように輝く顔をもつ妻のもとへ近づき、彼女に語りかけた。

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।

「シーターよ、そなたの舅は亡くなられた。ラクシュマナよ、そなたは父を失った。バラタが告げるのは、地上の主が天界へ赴かれたという悲しき報せである。」

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।

カークッツタがそのように語ると、名高き王子たちの目にはあふれるほどの涙が湧き上がった。

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।

それから兄弟たちは皆、できる限りラाघヴァを慰めて言った。「世を支える我らの父に、水の供養（ウダカ）を捧げよう。」

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।

舅である大王が天界へ赴かれたと聞くや、シーターは涙に満ちた両眼で、愛する夫を見つめることができなかった。

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।

泣き伏すシーター—ジャナカの娘—をラーマが慰めたのち、彼自身も悲嘆に沈みつつ、その場でラクシュマナに哀切な言葉を語った。

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।

「イングディの実の乾いた搾りかす（油粕）を持って来てくれ。さらに樹皮の上衣も用意せよ。私は偉大なる父のために、水の供養の儀礼を行いに行く。」

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।

「シーターを先に行かせよ。お前は彼女の左右に寄り添って歩め。私は後ろから行く――これはまことに、嘆きのあまりにも恐ろしい道行きなのだ。」

Verse 22

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।

その後、常に彼らに付き従い、自己を悟り、大いなる知恵を備え、柔和で自制し、静謐で、ラーマへの揺るぎない信愛を持つスーマントラが、彼を慰めた。

Verse 23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।

ラグハヴァを慰め終えると、スーマントラはその王子たちとともに彼らの手を取り、吉祥なるマンダーキニー川へと降りるのを助けた。

Verse 24

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।

それから名高き兄弟たちは、苦労の末に、岸辺が常に花咲く林に飾られた麗しきマンダーキニー川に到り、降り立つに良き渡り場を見いだした。

Verse 25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।

流れ速く、泥のない清浄で吉祥なるティールタに至ると、彼らは王のために水を注いで供え、「父上、これをお受け取りください」と言った。

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

大地の主ラーマは、両手を合わせて水を掬い、ヤマの方角たる南に向かって、涙ながらに語った。

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।

「王の中の虎よ、いま祖霊の世界へ赴かれたあなたに、今日わたしが捧げるこの清らかで尽きぬ水の供養が届きますように。」

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।

それから剛健にして光り輝くラाघヴァは、マンダーキニーの岸から上がり、兄弟たちとともに父のためにニルヴァーパ（葬送の供物）を執り行った。

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।

ダルバ草を敷き、その上にイングディの果肉にバダリーの実を混ぜて作った団子状の供物を置くと、悲嘆に打たれたラーマは涙ながらに言葉を発した。

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।

「大王よ、どうかお喜びになって、今われらが食するこの食をお召し上がりください。人に結びつく神々は、その人が口にする同じ食を分かち合われるのです。」

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।

それから彼は同じ道をたどって川辺から登り返し、人中の虎ラーマは、麗しい斜面をもつ山へと登っていった。

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।

やがて葉の庵の戸口に至ると、世の主ラーマは両腕でバラタとラクシュマナの二人を抱きしめた。

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।

兄弟たちがヴァイデーヒーとともに泣くその声に、山にはこだまが返り、まるで獅子の咆哮のようであった。

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।

父に水の供養を捧げつつ嘆き哭ぶ勇士たちの、轟くような騒然たる声を聞いて、バラタの兵はおびえ惑った。

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् श‌ब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।

彼らは言った。「きっとバラタはラーマに会ったのだ。あの大きな声は、亡き父を嘆く哭き声に違いない。」

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।

そのとき彼らは宿営を捨て、皆ひとつ心となって、それぞれの持ち場からその声のする方へと駆け出した。

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।

ある者は馬に、ある者は象に、ある者は華やかに飾られた戦車に乗り、また別の者—若くかよわき者たち—は徒歩で進んだ。

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।

人々は皆ラーマを拝見したい一心で、たちまち庵（アーシュラマ）へと駆け寄った。追放はまだ新しいのに、まるで久しく離れていたかのように。

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।

兄弟たちの再会を一刻も早く見届けようと、人々はさまざまな乗り物で出立した。蹄の響きと車輪の轟きがあたりを満たしていた。

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।

多くの乗り物に踏み鳴らされ、蹄と車輪に打たれた大地は、嵐雲が群れ集うときの天空のように、轟々たる響きを放った。

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।

その騒音におびえた象たちは、雌象に囲まれながらそこを離れ、別の森へと移っていった。彼らはムストの香りを漂わせ、行く道を薫らせた。

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह।।।।

猪や狼の群れ、野水牛やさまざまな獣――虎、ゴーカルナの羚羊、ガヴァヤ、そして斑鹿までもが、皆、恐れに震えた。

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।

鴨や水鳥、雁、そしてカーランダヴァの鳥々、また雄の郭公とクラウンチャの鶴までもが、恐怖に打たれ、我を失って四方へ散り去った。

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।

その音におびえた鳥たちが空を満たし、人々が地を覆った。その時、天と地の両方がひときわ鮮やかに映えた。

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।

そのとき人々は、たちまちラーマを見た。人中の虎、名高く汚れなき御方が、むき出しの地に座しておられた。

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।

人々はカイケーイーを—その傍らのマンタラーもろとも—責めながらラーマに近づき、顔は涙で満ちていた。

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।

涙に濡れた目で深く嘆く人々を見て、ダルマを知るラーマは、父のように、また母のように彼らを抱きしめた。

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।

そこで彼はある者たちを抱きしめ、またある者たちは彼に礼拝して敬意を表した。王子はその場で、同年の友や親族すべてに、各々にふさわしい作法に従って挨拶し、敬いを尽くした。

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।

そこでは、偉大なる人々の泣き声が大地と天空にこだまし、山々の洞窟や四方八方に絶え間なく響き渡った。その響きは、まるでムリダンガの太鼓の轟きのようであった。