Shloka 17

Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya

Aranya Kanda, Sarga 2

Devanagari script

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्।मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्।।।।अत्यन्तसुखसंमव़ृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम्।

Transliteration

paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |

mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām ||

atyantasukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm ||3.2.17||

Translation

「見よ、優しき弟よ——ジャナカ王の誉れ高き娘、清らかな行いの我が妻、至福の中で育った名高き王女が、ヴィラーダの膝へと無理やり押し入れられたのだ！」

Word by Word

• पश्य: see
• पश्य: क्रिया (Command)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यम-पुरुषः (2nd person), एकवचनम्, परस्मैपदम्

• सौम्य: O gentle one
• सौम्य: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• नरेन्द्रस्य: of the king
• नरेन्द्रस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम्; तत्पुरुषः (नराणाम् इन्द्रः)

• जनकस्य: of Janaka
• जनकस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: जनक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम्

• आत्म-सम्भवाम्: born of his own self (daughter)
• आत्म-सम्भवाम्: विशेषण (Qualifier of ‘भāryām’/Sītā)
• Type: Adjective
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; तत्पुरुषः (आत्मनः सम्भवा)

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचनम्

• भार्याम्: wife
• भार्याम्: कर्म (Object of ‘पश्य’)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• शुभ-आचाराम्: of good conduct
• शुभ-आचाराम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक) + आचार (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; कर्मधारयः (शुभः आचारः यस्याः)

• विराध-अङ्के: in Virādha’s lap
• विराध-अङ्के: अधिकरण (Location)
• Type: Noun
• Root: विराध (प्रातिपदिक) + अङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (विराधस्य अङ्के)

• प्रवेशिताम्: placed/forced into
• प्रवेशिताम्: विशेषण (Qualifier of ‘भार्याम्’)
• Type: Verb
• Root: प्र + विश् (धातु)
• Form: णिच्-प्रत्यय (causative) + क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः; स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; ‘प्रवेशिता’ = ‘made to enter/placed’

• अत्यन्त-सुख-संवृद्धाम्: brought up in utmost comfort
• अत्यन्त-सुख-संवृद्धाम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अत्यन्त (अव्यय/प्रातिपदिक) + सुख (प्रातिपदिक) + संवृद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; तत्पुरुषः (अत्यन्तेन सुखेन संवृद्धा)

• राज-पुत्रीम्: princess
• राज-पुत्रीम्: समानााधिकरण (Apposition to ‘भार्याम्’)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + पुत्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (राज्ञः पुत्री)

• यशस्विनीम्: illustrious
• यशस्विनीम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: यशस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्

Context

Gentle Lakshmana, see the illustrious daughter ofJanaka, a lady of good conduct, brought up in utmost comfort caught in the lap of Viradha!

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Sītā (Vaidehī)
• Janaka
• Virādha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here highlights safeguarding dignity: the outrage is not merely personal but rooted in the protection owed to a virtuous person subjected to violation.

What is the narrative situation?

Rāma draws Lakṣmaṇa’s attention to Sītā—royally raised and virtuous—now seized and dishonored by Virādha.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s reverence for Sītā’s character and status, and his insistence that such virtue must be defended.