Adhyaya 4

Verse 1

भीष्म उवाच । क्षीराब्धौ तु तथा लक्ष्मीः किलोत्पन्ना मया श्रुता । ख्यात्यां भृगोः समुत्पन्ना एतदाह कथं भवान्

ビーシュマ（Bhīṣma）は言った。「ラクシュミー（Lakṣmī）は乳海から出現したと、たしかに私は聞いております。しかるにまた、彼女はブリグ（Bhṛgu）の妻キャーティ（Khyāti）から生まれたとも申されます。これはいかに説き明かされるのでしょうか。」

Verse 2

कथं च दक्षदुहिता देहं त्यक्तवती शुभा । मेनायां गर्भसंभूतिमुमाया जन्म एव च

また、吉祥なるダクシャ（Dakṣa）の娘は、いかにしてその身を捨てたのですか。さらに、メーナー（Menā）の胎に宿って、ウマー（Umā）はいかに誕生したのですか。

Verse 3

किमर्थं देवदेवेन पत्नी हैमवती कृता । विरोधं चाथ दक्षेण भगवांस्तु ब्रवीतु मे

なぜ神々の神はハイマヴァティーを妃として迎えたのか。なぜダクシャとの対立が起こったのか。おお聖なる御方よ、私にお語りください。

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । इदं च शृणु भूपाल यत्पृष्टोहमिह त्वया । श्रीसंबंधो मयाप्येष श्रुत आसीत्पितामहात्

プラスタヤは言った。「王よ、ここで汝が私に問うたゆえ、これもまた聞きなさい。Śrīに関わるこの由来は、私も祖父神ピターマハ（梵天）より聞いた。」

Verse 5

अत्रिपुत्रस्तु दुर्वासाः परिभ्राम्यन्महीमिमाम् । विद्याधरीकरेमालां दृष्ट्वा सौगन्धिकीं शुभाम्

アトリの子ドゥルヴァーサはこの地を遍歴し、ヴィディヤーダリーの手に、芳香ただようサウガンディカーの花の吉祥なる花輪を見た。

Verse 6

याचयामास मे देहि जटाजूटे करोम्यहम् । इति विद्याधरी तेन पृष्टा सा ऋषिणा तथा

彼は乞うた。「それを私に与えよ。私はそれを乱れた結髪に飾ろう。」こうしてその聖仙に問われ、ヴィディヤーダリーはそのように答えた。

Verse 7

ददौ तस्मै मुदायुक्ता तां मालां स तदा नृप । गृहीत्वा सुचिरं कालं शिरोमालां बबंध ह

彼女は喜びに満ちてその花輪を彼に与えた。すると王よ、彼はそれを受け取り、久しい時のあいだ頭に結び、頭飾りの花輪として身につけた。

Verse 8

उन्मत्त प्रेतवद्विप्रः शोभमानोब्रवीदिदम् । इयं विद्याधरी कन्या पीनोन्नत पयोधरा

狂人のごとく――まことに亡霊のごとく――その婆羅門は、姿は輝かしくも、こう言った。「これはヴィディヤーダラの乙女、乳房は豊かにして高く盛り上がる。」

Verse 9

शोभालंकारसौभाग्यैर्युक्ता दृष्टा ततो मनः । क्षोभमायाति मे चाद्य नाहं कामे विचक्षणः

彼女を見て――美と装いと吉祥の幸を備えたその姿に――わが心は今日たちまち揺れ動いた。されど欲の事において、我は巧みでも見識深くもない。

Verse 10

व्रजामि तावदन्यत्र सौभाग्यं स्वं प्रदर्शयन् । एवमुक्त्वा स राजेंद्र परिबभ्राम मेदिनीम्

「しばし他所へ赴き、我が福徳を示そう。」そう言い終えると、王の中の王よ、彼は大地をさまよい歩いた。

Verse 11

ऐरावतं समारूढं राजानं त्रिदिवौकसाम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं भ्राजमानं शचीपतिम्

アイラーヴァタに乗るシャクラ――インドラ――を彼は見た。三界の輝ける主、天界の住人の王、シャチーの夫である。

Verse 12

तामात्मशिरसो मालां भ्रमदुन्मत्तषट्पदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः

聖仙は自らの頭より花鬘を取り――酔えるがごとく蜂がその周りを舞い巡り――己もまた狂気に似た勢いで、それを天神の王へと投げ放った。

Verse 13

गृहीत्वा देवराजेन माला सा गजमूर्द्धनि । मुक्ता रराज सा माला कैलासे जाह्नवी यथा

神々の王はその花鬘を取り、象の頭上に放つと、花鬘は燦然と輝いた。まるでカイラーサ山における聖なるジャーナヴィー（ガンガー）のごとく。

Verse 14

मदांधकारिताक्षोसौ गंधाघ्राणेन वारणः । करेणादाय चिक्षेप तां मालां पृथिवीतले

その象は酔いの闇に目をくらまされながら香りを嗅ぎ、ついで鼻で花鬘を取り上げて地に投げ捨てた。

Verse 15

ततश्चुक्रोध भगवान्दुर्वासा मुनिपुंगवः । राजेंद्रदेवराजानं क्रुद्धश्चेदमुवाच ह

そのとき、聖なるドゥルヴァーサ仙—賢者の中の最勝—は怒りに燃え、憤りのままに王の中の王デーヴァラージャにこう告げた。

Verse 16

ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्नतिस्तब्धोसि वासव । श्रियोधामस्रजं यस्मान्मद्दत्तान्नाभिनंदसि

ヴァーサヴァ（インドラ）よ、権勢の酔いが汝の心を汚し、汝は甚だしく驕り高ぶった。わが授けた花鬘—吉祥女神シュリー（ラクシュミー）の宿るもの—を歓び迎えぬとは、不敬である。

Verse 17

त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ विनाशमुपयास्यति । मद्दत्ता भवता माला क्षिप्ता यस्मान्महीतले

愚か者よ、三界の栄華に心奪われる者は滅びへと赴く。わが与えた花鬘を、汝が地に投げ捨てたがゆえに。

Verse 18

तस्मात्प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति । यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम्

それゆえ汝のゆえに、三界はラクシュミー（吉祥・繁栄）を失うであろう。彼の怒りが起これば、動くものも動かぬものも、あらゆる存在に恐れが及ぶ。

Verse 19

तं मां त्वमतिगर्वेण देवराजावमन्यसे । महेंद्रो वारणस्कंधादवतीर्य त्वरान्वितः

汝は甚だしい驕りによって我を侮り、「我こそデーヴァの王」と思う。するとマヘーンドラ（インドラ）は象の背より素早く降り、急ぎ進み出た。

Verse 20

प्रसादयामास मुनिं दुर्वाससमकल्मषम् । प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम्

彼は罪なき聖仙ドゥルヴァーサをなだめ、御心を和らげようとした。なだめられるその時、願いの言葉はまず五体投地の礼拝によって導かれた。

Verse 21

नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तेन शतक्रतो । इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो देवराजोपि तं पुनः

「我は赦さぬ。多くを語って何になろう、シャタクラトゥよ。」そう言い放ってバラモンは去り、神々の王（インドラ）もまた彼を追って行った。

Verse 22

आरुह्यैरावतं नागं प्रययावमरावतीम् । ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम्

彼は象アイラーヴァタに乗り、アマラーヴァティーへと去った。その時より、三界は—シャクラ（インドラ）と共に—光輝を失った。

Verse 23

न यज्ञाः संप्रवर्तंते न तपस्यंति तापसाः । न च दानानि दीयंते नष्टप्रायमभूज्जगत्

もはやヤジュニャ（祭祀）は行われず、苦行者はタパス（苦行）を修めず、布施（ダーナ）も施されなかった。世界はほとんど滅びに瀕していた。

Verse 24

एवमत्यंतनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते । देवान्प्रतिबलोद्योगं चक्रुर्दैतेयदानवाः

かくして三界がことごとく繁栄を失い、善性を欠いたとき、ダイティヤとダーナヴァは神々に対し力による反攻を起こした。

Verse 25

विजितास्त्रिदशा दैत्यैरिंद्राद्याः शरणं ययुः । पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः

ダイティヤに敗れた三十の神々—インドラら—は、火神アグニ（フターシャナ）を先頭に、福徳ある祖父ピターマハ（ブラフマー）に帰依し、庇護を求めた。

Verse 26

यथावत्कथिते देवैर्ब्रह्मा प्राह तथा सुरान् । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम सहितः सुरैः

神々がしかるべく一切を報告すると、ブラフマーはそれに応じてスラたちに告げ、彼らを伴って乳海（クシーローダ）の北岸へと赴いた。

Verse 27

गत्वा जगाद भगवान्वासुदेवं पितामहः । उत्तिष्ठ विष्णो शीघ्रं त्वं देवतानां हितं कुरु

到りてピターマハは聖なるヴァースデーヴァに告げた。「起きよ、ヴィシュヌよ、速やかに。神々のために益となることを成し遂げよ。」

Verse 28

त्वया विना दानवैस्तु जिताः सर्वे पुनःपुनः । इत्युक्तः पुंडरीकाक्षः पुरुषः पुरुषोत्तमः

「あなたなくしては、我らは皆、ダーナヴァらに幾度となく打ち負かされます。」かく告げられて、蓮華の眼をもつ至上の御方プルショーッタマは応じられた。

Verse 29

अपूर्वरूपसंस्थानान्दृष्ट्वा देवानुवाच ह । तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्युपबृंहणम्

かつてない姿とありさまを備えた神々を見て、彼は告げた。「おお神々よ、汝らの光輝を増し加えよう。」

Verse 30

वदाम्यहं यत्क्रियतां भवद्भिस्तदिदं सुराः । आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः

我は告げる、神々（スラ）よ、汝らのなすべきことを。ダイティヤらと共に、あらゆる薬草・霊薬の草木を集め、乳海へ運び入れよ。

Verse 31

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । मथ्यताममृतं देवाः सहाये मय्यवस्थिते

マンダラを攪拌の杵とし、ヴァースキを綱として、神々よ、甘露アムリタを攪拌せよ。われはここに在りて汝らの助けとなろう。

Verse 32

सामपूर्वं च दैतेयांस्तत्र सम्भाष्य कर्मणि । समानफलभोक्तारो यूंय चात्र भविष्यथ

またまずは和睦の言葉をもって、そこでダイティヤらにこの事業を語れ。そうすれば汝らは皆、ここにおいて等しくその果報を享受するであろう。

Verse 33

मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत्समुत्पद्यतेऽमृतम् । तत्पानाद्बलिनो यूयममराः संभविष्यथ

そしてその大海が攪拌されるとき、そこに生じる甘露アムリタを—それを飲めば、汝らは力を得て、死なぬ神々アマラとなるであろう。

Verse 34

तथैवाहं करिष्यामि यथा त्रिदशविद्विषः । न प्राप्स्यंत्यमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

そのようにして我は計らう。三十神の敵—アスラ—は甘露アムリタを得られず、デーヴァにはただ苦難の分け前のみが与えられるように。

Verse 35

इत्युक्ता देवदेवेन सर्व एव ततः सुराः । संधानमसुरैः कृत्वा यत्नवंतोऽमृतेभवन्

神々の神にこのように教え諭され、すべてのスラはアスラと盟約を結んだ。かくして熱心に励み、彼らは不死の甘露アムリタを得んと取りかかった。

Verse 36

सर्वौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः । क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रामलत्विषि

あらゆる薬草を集め、デーヴァとダイティヤとダーナヴァはそれらを乳海の乳白の水に投げ入れた。その海は秋の雲の輝きのごとく光り渡っていた。

Verse 37

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । ततो मथितुमारब्धा राजेंद्र तरसामृतम्

マンダラを攪拌の杵とし、ヴァースキを綱として、彼らは—王の中の王よ—甘露アムリタのために、たちまち大海を勢いよく攪拌し始めた。

Verse 38

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः । विष्णुना वासुकेर्द्दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः

諸天は皆集い、尾の側に立った。しかしてヴィシュヌの定めにより、ダイティヤらはヴァースキの前方、すなわち頭の近くに置かれた。

Verse 39

ते तस्य प्राणवातेन वह्निना च हतत्त्विषः । निस्तेजसोऽसुराः सर्वे बभूवुरमरद्युते

その生命の息は風となり、また火となって彼らを打った。かくして一切のアスラは光彩を失い、輝きを奪われた。ああ、神々のごとく光り給う者よ。

Verse 40

तेनैव मुखनिःश्वासवायुनाथ बलाहकैः । पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस्तदा चाप्पयिताः सुराः

そのとき、彼の吐息の風に駆られた同じ雲が尾のあたりに雨を降らせ、諸天は水により潤され、清められて満たされた。

Verse 41

क्षीरोदमध्ये भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । महादेवो महातेजा विष्णुपृष्ठनिवासिनौ

乳海のただ中には、祝福されたブラフマーがいた。ブラフマンを知る者の中の最勝である。また大いなる光輝を具えたマハーデーヴァも—両者はヴィシュヌの背に住した。

Verse 42

बाहुभ्यां मंदरं गृह्य पद्मवत्स परंतपः । शृंखले च तदा कृत्वा गृहीत्वा मंदराचलम्

そのとき、敵を焼き尽くすパドマヴァツァは両腕でマンダラを抱え取った。さらに鎖で結び固め、マンダラ山をしっかと掴んだ。

Verse 43

देवानां दानवानां च बलमध्ये व्यवस्थितः । क्षीरोदमध्ये भगवान्कूर्मरूपी स्वयं हरिः

神々とダーナヴァたちの勢力のただ中、そして乳海の中において、至福の主—まさにハリご自身—は亀（クールマ）の姿として確立してお立ちになった。

Verse 44

अन्येन तेजसा देवानुपबृंहितवान्हरिः । मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षीराब्धौ देवदानवैः

そのときハリは、さらに別の光輝によって神々を力づけた。乳海が神々とダーナヴァたちによって攪拌されている最中であった。

Verse 45

हविर्धान्यभवत्पूर्वं सुरभिः सुरपूजिता । जग्मुर्मुदं तदा देवा दानवाश्च महामते

かつてスラビーは供犠の糧の源となり、神々に礼拝された。そのとき、偉大なる心の者よ、神々もダーナヴァたちも等しく歓喜に満たされた。

Verse 46

व्याक्षिप्तचेतसः सर्वे बभूवुस्तिमितेक्षणाः । किमेतदिति सिद्धानां दिवि चिंतयतां तदा

そのとき一同は心を乱され、まなざしも動かず立ち尽くした。天上のシッダたちは「これは何事か」と思案した。

Verse 47

बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना । कृतावर्त्ता ततस्तस्मात्प्रस्खलंती पदे पदे

ついで女神ヴァールニーが現れ、酔いに目をくるくると回し、やがて一歩ごとによろめき、つまずきながら歩いた。

Verse 48

एकवस्त्रा मुक्तकेशी रक्तांतस्तब्धलोचना । अहं बलप्रदा देवी मां वा गृह्णन्तु दानवाः

一枚の衣をまとい、髪をほどき、血のように赤い眼差しを凝らして彼女は言った。「われは力を授ける女神なり。望むなら、ダーナヴァたちよ、われを捕らえるがよい。」

Verse 49

अशुचिं वारुणीं मत्वा त्यक्तवंतस्तदा सुराः । जगृहुस्तां तदा दैत्या ग्रहणान्तेसुराभवत्

ヴァルニーを不浄と思って、神々はそのとき彼女を捨て去った。ダイティヤたちは彼女を受け入れたが、その受容の果てに、彼女は神々の側に帰した。

Verse 50

मंथने पारिजातोभूद्देव श्रीनंदनो द्रुमः । रूपौदार्य्यगुणोपेतास्ततश्चाप्सरसां गणाः

攪拌（乳海の撹拌）より、パーリジャータの樹が現れた。神々の園の聖樹シュリーナンダナである。さらに、麗しさと優雅さ、すぐれた徳を備えたアプサラスの群れもまた出現した。

Verse 51

षष्टिकोट्यस्तदा जातास्सामान्या देव दानवैः । सर्वास्ताः कृतपूर्वास्तु सामान्याः पुण्यकर्मणा

そのとき六十クロールが「共通の者」として生まれ、神々とダーナヴァの双方に属した。彼らは皆、功徳ある行いによって以前から「共通」となっていたのである。

Verse 52

ततः शीतांशुरभवद्देवानां प्रीतिदायकः । ययाचे शंकरो देवो जटाभूषणकृन्मम

ついで清涼の光を放つ月が生じ、神々に歓喜をもたらした。神シャンカラはそれを乞い、己の結髪（ジャター）の飾りとしたいと願った。

Verse 53

भविष्यति न संदेहो गृहीतोयं मया शशी । अनुमेने च तं ब्रह्मा भूषणाय हरस्य तु

「疑いはない、必ず成就する——この月をわたしは取った。ブラフマーもその行いを認め、ハラ（シヴァ）の飾りとなるためであった。」

Verse 54

ततो विषं समुत्पन्नं कालकूटं भयावहं । तेन चैवार्दितास्सर्वे दानवाः सह दैवतैः

そのとき恐るべき毒が生じた——カーラクータ、まことに戦慄すべき性質のもの。これにより、ダーナヴァもデーヴァも、すべてが苦しめられた。

Verse 55

महादेवेन तत्पीतं विषं गृह्य यदृच्छया । तस्य पानान्नीलकंठस्तदा जातो महेश्वरः

マハーデーヴァは、定めのままにその毒を取り上げて飲み干した。その飲毒ゆえに、マヘーシュヴァラはその時よりニーラカンタ——青き喉の主と呼ばれた。

Verse 56

पीतावशेषं नागास्तु क्षीराब्धेस्तु समुत्थितम् । ततो धन्वंतरिर्जातः श्वेतांबरधरः स्वयम्

ついでナーガたちは立ち上がり、乳海より現れた飲み残しを受け取った。するとその攪拌より、白衣をまとったダンヴァンタリその人が生まれ出た。

Verse 57

बिभ्रत्कमंडलुं पूर्णममृतस्य समुत्थितः । ततः स्वस्थमनस्कास्ते वैद्यराजस्य दर्शनात्

彼は現れ出て、甘露アムリタで満たされた水壺カマンダルを携えていた。医王の姿を拝したとき、彼らの心は安らぎ、健やかさを取り戻した。

Verse 58

ततश्चाश्वः समुत्पन्नो नागश्चैरावतस्तथा । तत स्फुरत्कांतीमतिविकासि कमलेस्थिता

ついで天の馬が生じ、同じく象王アイラーヴァタも現れた。さらに、燦然たる光輝を放ち、完全に花開いて蓮華の上に住する御方が顕れた。

Verse 59

श्रीर्द्देवी पयसस्तस्मादुत्थिता धृतपंकजा । तां तुष्टवुर्मुदायुक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः

その乳海より、蓮華を携えた女神シュリーが立ち現れた。歓喜に満ちた大聖仙たちは『シュリー・スークタ』をもって彼女を讃嘆した。

Verse 60

विश्वावसुमुखास्तस्या गंधर्वाः पुरतो जगुः । घृताचीप्रमुखास्तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ヴィシュヴァーヴァスを先頭とするガンダルヴァたちは御前で歌い、そこではグリターチーを首とするアプサラスの群れが舞った。

Verse 61

गंगाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे । दिग्गजा हेमपात्रस्थमादाय विमलं जलम्

ガンガーをはじめとする諸河は沐浴のためにその水を捧げ、方位を守る象たちは黄金の器に収めた清浄なる水を携えて進み出た。

Verse 62

स्नापयांचक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । क्षीरोदस्तु स्वयं तस्यै मालामम्लानपंकजाम्

彼らは女神、あらゆる世界の大いなる主宰者に沐浴の儀を執り行った。さらに乳海そのものが、萎れぬ蓮華の花輪を御身に捧げた。

Verse 63

ददौ विभूषणान्यंगे विश्वकर्मा चकार ह । दिव्यमाल्यांबरधरां स्नातां भूषणभूषिताम्

そのときヴィシュヴァカルマンは彼女の四肢に飾りを授け、かくして造り上げた――沐浴して清らかに、天上の花鬘と衣をまとい、宝飾により荘厳された。

Verse 64

इंद्राद्याश्चामरगणा विद्याधरमहोरगाः । दानवाश्च महादैत्या राक्षसाः सह गुह्यकैः

そこにはインドラをはじめとする神々の群れ、ヴィディヤーダラと大いなるナーガたち、さらにダーナヴァと強大なダイティヤ、そしてグヒヤカを伴うラクシャサらが集い来た。

Verse 65

कन्यामभिलषन्ति स्म ततो ब्रह्मा उवाच ह । वासुदेव त्वमेवैनां मया दत्तां गृहाण वै

人々がその乙女を望んだとき、ブラフマーは告げた。「ヴァースデーヴァよ、ただ汝のみ——我が授けしこの娘を受け取れ。」

Verse 66

देवाश्च दानवाश्चैव प्रतिषिद्धा मया त्विह । तुष्टोहं भवतस्तावदलौल्येनेह कर्मणा

ここにおいて我は神々とダーナヴァの双方を制した。いま汝が貪りなき堅固の行いにより、我は汝を嘉する。

Verse 67

सा तु श्रीर्ब्रह्मणा प्रोक्ता देवि गछस्व केशवं । मया दत्तं पतिं प्राप्य मोदस्व शाश्वतीः समाः

かくしてブラフマーに告げられたシュリーは言われた。「女神よ、ケーシャヴァのもとへ行け。我が授けし夫を得て、永遠の歳月にわたり歓喜せよ。」

Verse 68

पश्यतां सर्वदेवानां गता वक्षस्थलं हरेः । ततो वक्षस्थलं प्राप्य देवं वचनमब्रवीत्

すべての神々が見守る中、彼女はハリの胸もとへ赴いた。そしてその御胸に至るや、主に向かって言葉を告げた。

Verse 69

नाहं त्याज्या सदा देव सदैवादेशकारिणी । वक्षस्थले निवत्स्यामि सर्वस्य जगतः प्रिय

主よ、わたしを捨ててはなりません。わたしは常に御命令に従います。全世界に愛されるお方よ、わたしは御胸に住まいましょう。

Verse 70

ततोवलोकिता देवा विष्णुवक्षस्थलस्थया । लक्ष्म्या राजेंद्र सहसा परां निर्वृतिमागताः

そのとき、王の中の王よ、ヴィシュヌの御胸に住まうラクシュミーが神々を見渡すと、彼らはたちまち至上の安らぎと歓喜に満たされた。

Verse 71

उद्वेगं च परं जग्मुर्द्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः । त्यक्तास्तु दानवा लक्ष्म्या विप्रचित्तिपुरोगमाः

ヴィシュヌに背を向けたダイティヤたちは激しい動揺に沈み、ヴィプラチッティを先頭とするダーナヴァは、ラクシュミー（福徳）に見捨てられた。

Verse 72

ततस्ते जगृहुर्दैत्या धन्वंतरिकरस्थितम् । अमृतं तन्महावीर्य्या दैत्याः पापसमन्विताः

それから、力は強大ながら罪に染まったダイティヤたちは、ダンヴァンタリの手にあったアムリタ――不死の甘露――を奪い取った。

Verse 73

मायया लोभयित्वा तु विष्णुः स्त्रीरूपसंश्रयः । आगत्य दानवान्प्राह दीयतां मे कमंडलुः

そのときヴィシュヌは女の姿に身を寄せ、マーヤーの幻力によって彼らを惑わした。ダーナヴァたちに近づき、こう告げた。「わたしにカマンダル（聖なる水壺）を与えよ。」

Verse 74

युष्माकं वशगा भूत्वा स्थास्यामि भवतां गृहे । तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां नारीं त्रैलोक्यसुंदरीम्

「あなたがたに従い、あなたがたの家に留まりましょう。」その女—美に満ち、三界を魅了する絶世の麗人—を見て、

Verse 75

प्रार्थयानास्सुवपुषं लोभोपहतचेतसः । दत्त्वामृतं तदा तस्यै ततोपश्यन्त तेग्रतः

貪欲に心を曇らせた彼らは、麗しき姿のその美女に懇願した。そこで彼らは彼女にアムリタ（甘露）を与え、その後、望む結果を自らの眼前に見た。

Verse 76

दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददेमृतं । ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास्तत्तदामृतम्

そのときダーナヴァからアムリタを取り上げ、デーヴァたちに授けた。するとシャクラ（インドラ）らに率いられた神々の群れは、その甘露を飲み干した。

Verse 77

उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास्तांस्ते समभ्ययुः । पीतेमृते च बलिभिर्जिता दैत्यचमूस्ततः

武器を振り上げ、剣を抜いたダイティヤたちは彼らに襲いかかった。だがアムリタが飲まれた後、ダイティヤの軍勢は勇猛なる者たちに打ち破られた。

Verse 78

वध्यमाना दिशो भेजुः पातालं विविशुश्च ते । ततो देवा मुदायुक्ताः शंखचक्रगदाधरम्

討たれつつ彼らは四方へ逃げ散り、ある者は冥府パーターラへさえ潜り入った。すると歓喜に満ちた神々は、法螺貝・円盤・棍棒を執る御方のもとへ進み出た。

Verse 79

प्रणिपत्य यथापूर्वं प्रययुस्ते त्रिविष्टपम् । ततःप्रभृति ते भीष्म स्त्रीलोला दानवाभवन्

彼らは以前のように礼拝して、天界トリヴィシュタパ（Triviṣṭapa）へと帰って行った。それ以来、ビ―シュマよ、あのダーナヴァたちは女に心を奪われる者となった。

Verse 80

अपध्यातास्तु कृष्णेन गतास्ते तु रसातलम् । ततः सूर्यः प्रसन्नाभः प्रययौ स्वेन वर्त्मना

しかしクリシュナ（Kṛṣṇa）に呪われた者たちはラサータラ（Rasātala）へと落ちていった。すると太陽は、澄みわたり輝きつつ、自らの軌道を進んだ。

Verse 81

जज्वाल भगवांश्चोच्चैश्चारुदीप्तिर्हुताशनः । धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत

そのとき神なる火、供物を食するフタ―シャナ（Hutāśana）は高く激しく燃え上がり、麗しい光を放った。かくしてその時、あらゆる生きとし生けるものにダルマへの志が生じた。

Verse 82

श्रियायुक्तं च त्रैलोक्यं विष्णुना प्रतिपालितं । देवास्तु ते तदा प्रोक्ता ब्रह्मणा लोकधारिणा

シュリー（Śrī）—繁栄と吉祥—に満たされた三界は、ヴィシュヌ（Viṣṇu）によって守護された。その時、世界を支えるブラフマー（Brahmā）が、かの神々を任じて定めた。

Verse 83

भवतां रक्षणार्थाय मया विष्णुर्नियोजितः । उमापतिश्च देवेशो योगक्षेमं करिष्यतः

汝らを守護するため、我はヴィシュヌを任じた。さらにウマーの主（シヴァ）、神々の主が、汝らの安寧と護りを成就するであろう。

Verse 84

उपास्यमानौ सततं युष्मत्क्षेमकरौ यतः । ततः क्षेम्यौ सदा चैतौ भविष्येते वरप्रदौ

この二柱は、常に礼拝されるなら汝らの安泰をもたらす者となる。ゆえに彼らは常に吉祥にして、願いをかなえる授与者となる。

Verse 85

एवमुक्त्वा तु भगवान्जगाम गतिमात्मनः । अदर्शनं गते देवे सर्वलोकपितामहे

かく語り終えると、福徳の主は自らの住処へと去った。あの神――万界の祖父――が姿を消したとき、

Verse 86

देवलोकं गते शक्रे स्वं लोकं हरिशंकरौ । प्राप्तौ तु तत्क्षणाद्देवौ स्थानं कैलासमेव च

シャクラ（インドラ）が神々の界へ赴くと、ハリとシャンカラは自らの住処へ帰った。その瞬間、二柱の神はその座—まさにカイラーサ—に到達した。

Verse 87

ततस्तु देवराजेन पालितं भुवनत्रयम् । एवं लक्ष्मीर्महाभागा उत्पन्ना क्षीरसागरात्

その後、三界は神々の王によって治められた。かくして、大いなる福徳を具えた女神ラクシュミーは乳海より誕生した。

Verse 88

पुनः ख्यात्यां समुत्पन्ना भृगोरेषा सनातनी । श्रिया सह समुत्पन्ना भृगुणा च महर्षिणा

再び、キャーティーよりこの永遠なる女神が生まれ、ブリグの妃となった。さらにシュリー（ラクシュミー）とともに、大聖仙ブリグによって顕現した。

Verse 89

स्वनाम्ना नगरी चैव कृता पूर्वं सरित्तटे । नर्मदायां महाराज ब्रह्मणा चानुमोदिता

大王よ、かつてナルマダー河のほとりに、彼自身の名を冠する都が建てられ、ブラフマーによって嘉納された。

Verse 90

लक्ष्मीः पुरं स्वपित्रे स्वं सह कुञ्चिकयाऽप्य च । आगता देवलोकं साऽयाचतागत्य वै पुनः

ラクシュミーは鍵をも携えて、父の都へ赴いた。神々の世界に至ると、彼女は再び戻り、願いを申し述べた。

Verse 91

लोभान्न दत्तं तु पुरं प्रार्थयाना यदा पुनः । भृगोः सकाशान्नावाप तदा चैवाह केशवम्

しかし貪りのゆえに、彼は都を与えなかった。彼女が再び嘆願しても、ブリグからは何も得られず、そこでケーシャヴァ（ヴィシュヌ）に訴えた。

Verse 92

परिभूता तु पित्राहं गृहीतं नगरं मम । तस्य हस्तात्त्वमाक्षिप्य पुरं तच्चानय स्वयम्

「父に辱められ、わたしの都は奪われました。どうか彼の手からその都を奪い取り、あなた自ら持ち帰ってください。」

Verse 93

तं गत्वा पुंडरीकाक्षो देवश्चक्रगदाधरः । भृगुं सानुनयं प्राह कन्यायै पुरमर्पय

そこへ赴いた蓮華眼の主、円盤と棍棒を携える神は、ブリグにやさしく告げた。「その都を乙女に授けよ。」

Verse 94

कुञ्चिकातालिके चोभे दीयेतां च प्रसादतः । भृगुस्तं कुपितः प्राह नार्पयिष्याम्यहं पुरम्

「ご慈悲によって、鍵と錠とをともに渡されよ。」しかし怒りに燃えたブリグは言った。「我は都を渡さぬ。」

Verse 95

न लक्ष्म्यास्तत्पुरं देव मया चेदं स्वयं कृतम् । भगवन्नैव दास्यामि त्यजाक्षेपं तु केशव

「おお神よ、この都はラクシュミーのものではない。これは我が自ら造ったものだ。おお世尊、我は与えぬ。ゆえに叱責を捨てよ、ケーシャヴァよ。」

Verse 96

तं प्राह देवो भूयोपि लक्ष्म्यास्तत्पुरमर्पय । सर्वथा तु त्वया त्याज्यं वचनान्मे महामुने

主は再び告げた。「その都をラクシュミーに捧げよ。いかなる場合も、大いなる牟尼よ、我が命令を軽んじてはならぬ。」

Verse 97

ततः कोपसमाविष्टो भृगुरप्याह केशवम् । पक्षपातेन मां साधो भार्याया बाधसेधुना

そのとき怒りに呑まれたブリグはケーシャヴァに言った。「徳ある御方よ、あなたは偏りによって我を害した。妻のゆえに障りを置いたのだ。」

Verse 98

नृलोके दशजन्मानि लप्स्यसे मधुसूदन । भार्यायास्ते वियोगेन दुःखान्यनुभविष्यसि

おおマドゥスーダナよ、人の世において汝は十度の生を受け、妻との別離によって悲しみを味わうであろう。

Verse 99

एवं शापं ददौ तस्मै भृगुः परमकोपनः । विष्णुना च पुनस्तस्य दत्तः शापो महात्मना

かくして、激しい怒りに燃える聖仙ブリグは彼に呪いを下し、ついで大いなる魂のヴィシュヌもまた、返すがごとく呪いを宣した。

Verse 100

न चापत्यकृतां प्रीतिं प्राप्स्यसे मुनिपुंगव । शापं दत्त्वा ऋषेस्तस्य ब्रह्मलोकं जगाम ह

「そして汝は子を得る喜びを得まい、聖仙の中の最勝者よ。」かくしてそのリシの呪いを告げ終えると、彼はまことにブラフマローカへ赴いた。

Verse 101

पद्मजन्मानमाहेदं दृष्ट्वा देवस्तु केशवः । भगवंस्तव पुत्रोसौ भृगुः परमकोपनः

蓮華より生まれしブラフマーを見て、神なるケーシャヴァはこう告げた。「世尊よ、あのブリグ—あなたの御子—はきわめて憤怒に満ちております。」

Verse 102

निष्कारणं च तेनाहं शप्तो जन्मानि मानुषे । लप्स्यसे दशधा त्वं हि ततो दुःखान्यनेकशः

そしてその理由なき行いのゆえに、我は人として生を受けよと呪われた。汝もまた十倍に苦しみ、そこから数多の悲嘆が起こるであろう。

Verse 103

भार्यावियोगजा पीडा बलपौरुषनाशिनी । त्यत्क्वा चाहमिमं लोकं शयिष्ये च महोदधौ

妻との別離から生じる苦しみは、力と男の勇気を滅ぼす。この世を捨て、我もまた大海に横たわろう。

Verse 104

देवकार्येषु सर्वेषु पुनश्चावाहनं क्रियाः । तथा ब्रुवंतं तं देवं ब्रह्मा लोकगुरुस्तदा

あらゆる神聖な儀礼において、再び招請（アーヴァーハナ）を行うべきである。その神がかく語るとき、世界の師ブラフマーがその場にいた。

Verse 105

प्रसादनार्थं विष्णोस्तु स्तुतिमेतां चकार ह । त्वया सृष्टं जगदिदं पद्मं नाभौ विनिःसृतम् । तत्र चाहं समुत्पन्नस्तव वश्यश्च केशव

ヴィシュヌの御慈悲を得んとして、彼はこの讃歌を作った。「あなたによってこの全宇宙は創られ、あなたの臍より蓮華が現れた。その蓮華から我も生まれ、我はあなたの御支配のもとにある、ケーシャヴァよ。」

Verse 106

त्वं त्राता सर्वलोकानां स्रष्टा त्वं जगतः प्रभो । त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष एव वरो मम

あなたは一切世界の守護者、宇宙の創造主、主よ。三界をお捨てになってはなりません——これこそが我がただ一つの願いの恩寵です。

Verse 107

दशजन्ममनुष्येषु लोकानां हितकाम्यया । स्वयं कर्त्ता न ते शक्तः शापदानाय कोपि वा

世の安寧を願い、人として十の生を受けるあいだ、あなたは自らのみによって行ずることはできず、また誰一人としてあなたに呪詛を下させることはできない。

Verse 108

कोयं भृगुः कथं तेन शक्यं शप्तुं जनार्दन । मानयस्व सदा विप्रान्ब्राह्मणास्ते तनुस्स्वयम्

「このブリグ（Bhṛgu）とは何者で、どうしてあなたを呪えるでしょうか、ジャナールダナよ。常にヴィプラ（聖なるバラモン）を敬いなさい。バラモンこそ、まことにあなたご自身の御身なのです。」

Verse 109

योगनिद्रामुपास्व त्वं क्षीराब्धौ स्वपि हीश्वर । कार्यकाले पुनस्त्वां तु बोधयिष्यामि माधव

「ヨーガの眠りに入り、乳海の上にお休みください、主よ。なすべき時が来れば、再びあなたをお目覚めさせましょう、マーダヴァよ。」

Verse 110

भगवन्नेष तावत्तु त्वच्छक्त्या चोपबृंहितः । सर्वकार्यकरः शक्रस्तवैवांशेन शत्रुहा

「バガヴァンよ、このインドラはまことにあなたの力によって増し強められました。あらゆる務めを成し遂げ、あなたの分身として敵を討つ者となります。」

Verse 111

त्रैलोक्यं पालयन्नेव त्वदाज्ञां स करिष्यति । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्ब्रह्माणमिदमुक्तवान्

「三界を守護しつつ、彼は必ずあなたの命を果たすでしょう。」このように讃えられて、主ヴィシュヌはそのときブラフマーにこう語った。

Verse 112

सर्वमेतत्करिष्यामि यन्मां ज्ञापयसे प्रभो । अदर्शनं गतो देवो ब्रह्मा तं नाभिजज्ञिवान्

「主よ、あなたが命じ給うすべてを、わたしは成し遂げましょう。」そうして姿を消すと、神ブラフマーはもはや彼を見分けられなかった。

Verse 113

गते देवे तदा विष्णौ ब्रह्मा लोकपितामहः । भूयश्चकार वै सृष्टिं लोकानां प्रभवः प्रभुः

主ヴィシュヌが去られたとき、世界の祖父にして父であるブラフマーは、再び創造を開始した。彼こそ主であり、諸世界の生起する根源だからである。

Verse 114

तं दृष्ट्वा नारदः प्राह वाक्यं वाक्यविदां वरः । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादध्यतिष्ठद्दशांगुलम्

彼を見て、言葉に通じた者の中で最勝のナーラダは語った。「そのプルシャは千の頭、千の眼、千の足を具え、遍く行き渡り、地を十指の幅だけ超えて立っておられた。」

Verse 115

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं सर्वमेव भवान्यतः । ततो विश्वमिदं तात त्वत्तो भूतं भविष्यति

過去にあったものも、これから起こるものも、すべてはあなたから生じる。ゆえに、いとしき御方よ、この全宇宙はあなたより出で、またあなたより再び生起する。

Verse 116

त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा । ऋचस्त्वत्तोथ सामानि त्वत्त एवाभिजज्ञिरे

あなたから、サルヴァフタと呼ばれるヤジュニャ（祭祀）、凝乳にギーを混ぜた供物、そして二種の供犠獣が生じた。さらに、リグの詩句とサーマの詠唱もあなたから生まれた。まことに、それらはただあなたより顕れ出た。

Verse 117

त्वत्तो यज्ञास्त्वजायंत त्वत्तो श्वाश्चैव दंतिनः । गावस्त्वत्तः समुद्भूताः त्वत्तो जातावयोमृगाः

あなたから祭祀（ヤジュニャ）と諸儀礼が生まれ、また犬と象もあなたから現れた。牛はあなたから生じ、羊と野の獣もあなたから生まれた。

Verse 118

त्वन्मुखाद्ब्राह्मणा जातास्त्वत्तः क्षत्रमजायत । वैश्यास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः

汝の口よりブラーフマナは生まれ、汝よりクシャトリヤの階級が起こった。ヴァイシャは汝の腿より現れ、シュードラは汝の足より湧き出た。

Verse 119

अक्ष्णोः सूर्योनिलः श्रोत्राच्चंद्रमा मनसस्तव । प्राणोंतः सुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत

汝の眼より太陽と風が起こり、汝の耳より月が生じ、汝の心より宇宙の心が現れた。内より、空洞の奥より、生命の息が生まれ、汝の口より火が成った。

Verse 120

नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्त्तत । दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदम्

汝の臍より虚空が生じ、汝の頭より諸天が成った。汝の耳より方位が現れ、汝の足より大地が生まれた。まことに、この一切の宇宙は汝より起こった。

Verse 121

न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । ससर्ज्ज विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि

大いなるバニヤンの樹が小さき種子のうちに宿るように、汝もまた全宇宙を顕現した。汝こそ種子の姿、因の根源である。

Verse 122

बीजांकुरसमुद्भूतो न्यग्रोधः समुपस्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

種子と芽よりバニヤンの樹が生じ、姿を成して四方へ広がるように、創造において世界もまた汝より起こり、広がってゆく。

Verse 123

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रेभ्योऽभिदृश्यते । एवं विश्वमिदं नान्यत्त्वत्स्थमीश्वर दृश्यते

ちょうど芭蕉の木が、その皮と葉の重なりから別のものとして見えないように、この全宇宙もまた、あなた以外の何ものでもない—あなたのうちに住まうものとして見られる、主よ。

Verse 124

ह्लादिनी त्वयि शक्तिस्सा त्वय्येका सहभाविनी । ह्लादतापकरीमिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

あなたのうちに歓喜の力ハーラディニーがあり、ただあなたのうちにこそ、離れがたく共に在るものとして住する。されど、グナを超えたあなたには、彼女が生むべき楽と苦の混淆はない。

Verse 125

पृथग्भूतैकभूताय सर्वभूताय ते नमः । व्यक्तं प्रधानं पुरुषो विराट्सम्राट्तथा भवान्

多において一であり、また別としても一であるあなた、すべての存在であるあなたに礼拝します。あなたは顕現そのものであり、根本のプラダーナ、プルシャ、そしてまた宇宙王ヴィラートでもあられる。

Verse 126

सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तः समुद्भूतं नमः सर्वात्मने ततः

あらゆるもの、あらゆる生きとし生けるものの中にあなたは在し、あなたは万有であり、すべての姿を担われる。すべてはあなたから生じたゆえ、万物のアートマンたるあなたに礼拝します。

Verse 127

सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदिस्थितं

あなたは一切のアートマン、万有の主。すべての生きものの内に住まわれるゆえに。では私は何をあなたに語り得ようか。あなたは心に在して、すでにすべてを知っておられる。

Verse 128

यो मे मनोरथो देव सफलः स त्वया कृतः । तप्तं सुतप्तं सफलं यद्दृष्टोसि जगत्पते

おお神よ、我が胸に抱いた願いはあなたによって成就されました。正しく修めた苦行は実を結びました。世の主よ、あなたを拝見できたからです。

Verse 129

ब्रह्मोवाच । तपसस्तत्फलं पुत्र यद्दृष्टोहं त्वयाधुना । मद्दर्शनं हि विफलं नारदेह न जायते

ブラフマーは言った。「子よ、これこそ汝の苦行の果である。今、汝は我を見た。ナーラダよ、この世における我が顕現は決して虚しくはない。」

Verse 130

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः । सर्वं संपद्यते तात मयि दृष्टिपथं गते

それゆえ、愛しき者よ、心の望むままに恩寵を選べ。わが視界に入った今、子よ、すべては成就する。

Verse 131

नारद उवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान्हृदि । किमज्ञातं तव स्वामिन्मनसा यन्मयेप्सितम्

ナーラダは言った。福徳の主よ、万有の支配者よ、あなたはすべての者の心に住まわれる。主よ、我が心に願うことの何が、あなたに知られぬでしょうか。

Verse 132

कृता त्वया यथा सृष्टिर्मया दृष्टा तथा विभो । तेन मे कौतुकं जातं दृष्ट्वा देवर्षिदानवान्

主よ、あなたが成した創造は、私が見たとおりでございます、偉大なる御方よ。ゆえに、天の聖仙たちとダーナヴァを見て、私の内に好奇の念が起こりました。

Verse 133

पुलस्त्य उवाच । नारदस्य पिता तुष्टो ब्रह्मा देवो दिवस्पतिः । नारदाय वरं प्रादादृषीणामुत्तमो भवान्

プラスタヤは言った。天界の主にして諸神（デーヴァ）の王ブラフマーは満悦し、ナーラダに恩寵を授けて言われた。「汝は聖仙（リシ）の中で最上となるであろう。」

Verse 134

भविता मत्प्रसादेन कलिकेलिकथाप्रियः । गतिश्च तेऽप्रतिहता दिवि भूमौ रसातले

わが恩寵により、汝はカーリーの戯れの御業を語る物語を愛するようになる。しかも汝の行路は妨げられず、天にも地にも、地下界にも自在であろう。

Verse 135

यज्ञोपवीतसूत्रेण योगपट्टावलंबिका । छत्रिका च तथा वीणा अलंकाराय तेनघ

聖紐（ヤジュニョーパヴィータ）を綱とし、ヨーガの帯を垂らし、さらに日傘とヴィーナー（vīṇā）を授けた。これらは汝を飾るためである、罪なき者よ。

Verse 136

विष्णोः समीपे रुद्रस्य तथा शक्रस्य नारद । द्वीपेषु पार्थिवानां तु सदा प्रीतिं च लप्स्यसे

ナーラダよ、ヴィシュヌの御側に、ルドラの御側に、またシャクラ（インドラ）の御側にあるならば、地上の諸島の王たちの間で、常に愛敬と加護を得るであろう。

Verse 137

वर्णानां तु भवान्शास्तावरोदत्तोमयातव । तिष्ठ पुत्र यथाकामं सेव्यमानः सुरैर्द्दिवि

汝はヴァルナ（varṇa）諸階級のための法を示す者、導き手となる。この恩寵をわたしは汝に授けた。わが子よ、望むまま天界にとどまり、諸神（デーヴァ）に敬われ仕えられよ。