Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

シュリー・ナーラダは言った。「婆羅門よ、この一切の世界—不動なるものと動くもの—はいかなる源より創られたのか。さらに壊劫（プララヤ）の時、それは誰に帰入するのか。サナンダナよ、それを我に説き示せ。」

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

この世界は、海と空と山々と雲と大地、さらに火と風をも含めて、いったい誰によって造られたのか。

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

生きとし生けるものは、いかにして創られたのか。ヴァルナ（varṇa）の区分はいかに配分されたのか。彼らの清浄と不浄はいかに定められるのか。さらに、ダルマ（dharma）とアダルマ（adharma）を分かつ規則はいかに確立されるのか。

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

生きもののうちにあるジーヴァ（jīva）の本性はいかなるものか。死した者たちはどこへ赴くのか。この世からかの世に至るまで、尊き御方よ、すべてを私に説き明かしてください。

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

サナンダナは言った。「聞きなさい、ナーラダよ。私は古のイティハーサ（itihāsa）を語ろう。バラドヴァージャが問いかけたとき、聖仙ブリグが説いた聖なる教説（śāstra）である。」

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

カイラーサの峰にて、強大な光輝を放つ大聖仙ブリグが座しているのを見たバラドヴァージャは、近づいて敬意をもって問いかけた。

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

バラドヴァージャは言った。「ジーヴァ（jīva）はいかにして絶えず多様なヨーニ（yoni）—さまざまな生—を巡り歩くのか。さらに、輪廻（saṃsāra）からの解脱（mokṣa）は彼にいかにして生じるのか、誉れを授ける最勝の御方よ。」

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

まさにそのナーラーヤナこそ—創造主にして、自ら生まれ給う主、バガヴァーンその御身—常に二重の関係として永遠に住まう。すなわち礼拝されるべき御方であり、また（あらゆる衆生の内に）礼拝する者でもある。

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

宇宙の溶解の時、動くものも動かぬものも、すべての存在は制御の主なる御方へと帰入する。彼は諸世界の歓喜であり、まことにニルグナ（属性を超え）にして、汚れなき清浄者である。

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

彼は不可視にして、理詰めの思惟の及ばぬ御方である。ゆえに、ああ牟尼よ、誰が彼を知り得ようか。時とその力をもってしても辿り難いその至上我（パラマートマン）を、いかにして理解できよう。

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

理を超えた在り方をもつ御方を、ヴェーダはいかにして敬虔に讃嘆するのか。さらに、ジーヴァはジーヴァとしての限界を越え、真のサマンヴァヤ（統合・調和）によって、いかにしてブラフマンとなり得るのか。

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

「それをお聞きしたい。ゆえにお語りください、慈悲の宝庫よ。」こうして、バラドヴァージャに疑いを問われたその尊き聖仙は、答えを述べようと備えた。

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

その後、梵天のごとく輝く大聖仙は、彼に一切を語り尽くした。ブリグは言った。「『マーナサー』と名高い古の聖仙は、まことに大リシたちの間で名声を得ている。」

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

その神なる主は無始無終にして、あらゆる存在を超え、老いも死もない。『アヴィヤクタ（未顕）』として知られ、永遠にして朽ちず、滅びぬお方である。

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

彼より造られし衆生は生まれ、また死す。かの神なる主はまず『マハット』と名づけられる原理を、その名のままに顕現された。

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

万有を支える主は『アーカーシャ（虚空・エーテル）』として知られる。虚空より水が生じ、水より火と風が生じた。

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

火と風の結合より、ついに大地が生じた。ついで自生者（スヴァヤンブー）は、光輝のテージャスより成る神聖なる蓮華を創出した。

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

かくしてその蓮華より、ヴェーダより成る規定者ヴィディ（梵天ブラフマー）が生じた。彼は「アハンカーラ（我の感覚）」として知られ、万有を造り、あらゆる衆生の内なる自己となった。

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

その大いなる光輝をもつ梵天は、まさにこの五大より成る。山々はその骨の群れであり、大地はその肉と脂である。

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

大海はその血であり、虚空はまたその腹である。風はその息、火はその光輝、そして河川はその脈である。

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

その名高い宇宙的人格において、アグニとソーマ、すなわち月と太陽がその両眼である。虚空はその高く掲げられた頭、大地はその足、方角はその腕である。

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

まことにその真実の本性は知り難く、思惟の及ばぬ自己である。成就者たちにとってもこれに疑いはない。彼こそがバガヴァーン・ヴィシュヌであり、「アナンタ（無限）」として名高い。

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

一切の生きもののアートマンとして宿り、また一切の生きものの内に住まわれる御方は、内なる性がまだ磨かれていない者には知り難い。御方は万有の生起のためにアハンカーラ（我執）を創り出し、御方より全宇宙が現れ出た—ゆえに、ここで汝が我に問うたので、私はこのことを宣言する。

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

バガドヴァージャは言った。「虚空、方位、大地、そして風について—それぞれの量（はかり）はいかほどか。真実をありのままに説いて、私の疑いを断ち切ってください。」

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ブリグは言った。この虚空（ākāśa）は無辺であり、成就者（シッダ）と神々により仕えられ、敬われている。麗しく、さまざまな住処に満ち、その果ては決して到達されない。

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

その道程の上にも、また下にも、月と太陽は見えない。そこでは神々が自ら光を放ち—太陽のごとく輝き、火の栄光のように燃え盛る。

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

彼らでさえ—天において大いなる光威で名高い者たちでさえ—その果てを見ない。それは到達が困難だからか、それとも真に無限だからか。教えてください、尊き方よ、誉れを授ける御方よ。

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

しかしその上、さらにその上では、この虚空は自ら光り燃えさかる界によって囲まれている。まことにこの天は、神々でさえ測り得ぬほど無量である。

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

大地の果てには大海があり、大海の果てには闇（タマス）があると言われる。その闇を越えて水があると説かれ、さらにその水の果てには、まさしく火がある。

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

ラサータラの尽きるところに水があり、その水の尽きるところに蛇族の王たちがいる。さらにその彼方には虚空（アーカーシャ）があり、虚空の果てには再び水がある。

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

かくして、バガヴァーンの真の量りと限界、また宇宙の水の限界も、火・風・水に関わる神々でさえ、完全には知り得ない。

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

火・風・水、さらには地の表に帰せられる性質と差別は、真実には虚空のごとく微妙で実体がない。真理を悟らぬかぎり別々に見えるが、真実を見る眼によって、その見かけの差別は融け去る。

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

また聖仙たちは、さまざまなシャーストラにおいて、三界と大海とに対しても、正しい尺度たるプラマーナ（pramāṇa）が定められた次第を誦する。

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

見えず、到り得ぬ御方に、いかなる者が尺度を語り得ようか。成就者（シッダ）や神々の到達と行域でさえ、ついには限りあるのだから。

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

ゆえに、量り知れぬ御方は「アナンタ」（Ananta—無尽）として名高い。その大いなる魂は、その名号にふさわしく「マーナサ」（Mānasa）とも呼ばれる。

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

だが、その神妙なる御姿が—いかなる相であれ—収縮し、また拡がるとき、たとえ同類の別の存在があったとしても、他の誰が真にそれを知り得ようか。

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

それより、蓮華よりして、全知にして形を具えた主が創出された—ブラフマー。彼は原初の者、ダルマに満ち、無上のプラジャーパティである。

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

バラドヴァージャは言った。「もしプシュカラが生じたのなら、どうしてプシュカラが最年長となり得るのか。さらにあなたは梵天ブラフマーを先に生まれた者とも呼ぶ。まさにこれが私の疑いである。」

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ブリグは言った。「ここで、心より生じてブラフマンの位に至ったその形相のために座（アーサナ）を整えるゆえ、大地は『蓮華（パドマ）』と称される。」

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

その蓮華の花房（カルニカー）は、天にまでそびえる須弥山である。そのまさに中央に坐して、宇宙の秩序者ブラフマーが諸世界を創造する。

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

バラドヴァージャは言った。「おお、二度生まれの中の最勝者よ、主はいかにして衆生の多様な創造をなされるのか。さらに、ブラフマーは須弥山の中に在しながら、なおその外にも在すとはいかなることか。」

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ブリグは言った。「心より生まれた創造者は、ただ心のみをもって衆生の多様な創出をなした。生きとし生けるものを護り養うため、まず最初に水が創られた。」

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

プラーナ（生命気）こそ、万有の創成において一切の生類のためにまず水を顕現させた力である。さらにプラーナによって万物は成長し、子孫は増え広がる。

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

水が離れ去れば万物は滅びる。その水の原理によってこの全世界は包まれている。大地、山々、雲、そして他のあらゆる有形のもの—それらすべては水の主宰ヴァルナ（Varuṇa）のもとにあると知れ。なぜならアーパス（諸水）が再びそれらを支え、結び保つからである。

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

バラドヴァージャは言った。「水はいかにして生じたのか。火と風はいかにして実に現れたのか。さらに大地はいかに創られたのか。このことについて私は大いなる疑いを抱いている。」

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ブリグは言った。「おおブラフマンよ、昔、あるブラフマーのカルパにおいて、ブラフマルシ（梵仙）たちが集会したとき、偉大なる魂をもつ賢者たちの心に、諸世界の起源についての疑いが起こった。」

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

彼らは禅定に依りて堅く立ち、沈黙を守り、微動だにしなかった。食を断ち、苦行の競い合いに励むその二度生まれの聖仙たちは、百の天年にわたり耐え忍んだ。

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

そのとき、梵（ヴェーダに満ちた）なる声が彼らすべての耳に入り、そこに天の穹より神聖なるサラスヴァティーが顕現した。

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

ついに虚空はことごとく動きを止め、無辺にして山のごとく静まり返った。月も日も、さらには風さえも失せ、宇宙全体が眠りに落ちたかのようであった。

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

次いで水が生じた――闇よりさらに深い闇が起こるがごとく。さらにその水の攪乱と圧迫より、風なるマールタが起ち現れた。

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

穴なき家は静かに見えるが、水で満たされると風がそれを鳴り響かせる。まさにそのようである。

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

同様に、虚空の広がりが水により絶えず塞がれるとき、轟音を伴う風は大海の底を裂いて突き破り、上方へと躍り出る。

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

あるいはまた、これらのうちで、海の攪拌より生じた風は行き巡る。虚空の境地に至っても、なお安らぎを得ない。

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

風と水とがぶつかり合うとき、赫々たる光を放つ大いなる力が顕れた。炎は上へと立ちのぼり、闇を曇りなきものとした。

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

火は風と結びついて水を虚空へと引き上げる。かの火と風の接触より、凝集する密度が生じる。

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

虚空へと落ちたもう一つの部分は、凝着の力によってなお保たれ、塊となって凝集し、かくして地の状態へと至る。

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

大地は、あらゆる味、あらゆる香り、あらゆる油と潤いの精、そして生きとし生けるものの胎—源—であると知るべきである。すべては彼女より生み出される。

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

バラドヴァージャは言った。「主（プラブ）が創り出し、守護されるべき五つの要素とは何ですか。これらの諸世界を遍く満たし包み込む『マハーブータ』（mahābhūta）と呼ばれる大いなる原理とは？」

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

その大いなる賢者が幾千もの存在を創造したのに、なぜ後になって、まさにそれらの存在に再び『生きものとしての状態』（身体をもつ存在）が生じると言われるのですか。

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ブリグは言った。「八つの大いなる原理は量り知れず、それらによって諸存在は顕現へと至る。ゆえにそれらに『マハーブータ』（mahābhūta、大いなる元素原理）という名が正しく当てられる。」

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

働き（運動）はヴァーユの性であり、空間はまさしくアーカーシャである。熱はアグニ、 水は流動性であり、地はここでは堅固さと凝集である。かくして身体は五大より成る複合体である。

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

かくして、静なるものも動くものも、すべての存在は五つを具える。聴・嗅・味・触・視はインドリヤ（indriya）、すなわち感官の力と呼ばれる。

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

バラドヴァージャは言った。「もし静止するものと動くものとが真に五大より成るのなら、草木や樹木のような静止の身に、なぜ五つの身体成分が見いだされないのか。」

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

樹木は本来、身体の熱もなく、移動の働きもなく、しかも密に凝っているゆえ、動物の身のように五つのダートゥ（身体要素）は同じ仕方では認められない。

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

彼らは聞かず、見ず、香りも味も知らず、触れられることさえ悟らない。されば、いかで五大が（明らかに）成り立つと言えようか。

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

（樹は）液でもなく、火でもなく、地でもなく、風でもなく、また虚空は量り知れぬゆえ、究竟において樹木には純粋に物質的（五大のみ）の実在を最終原理として立てることはできない。

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ブリグは言った。「密なる樹木の内にも虚空（アーカーシャ）は存する。疑いはない。ゆえに、その花と若芽の顕現は常に可能となるのである。」

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

熱によって葉はしおれ、樹皮・果実・花もまたしおれる。やがて萎れて落ちる—ゆえにここでは「触」（スパルシャ）が因として理解される。

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

風・火・雷の轟く音により、果実と花は散り落ちる。音は耳によって捉えられる—ゆえに樹木もまた「聞く」と言われる。

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

蔓は樹々に巻きつき、あらゆる方へと伸び広がる。だがその道筋は見えない—ゆえに樹木は（あたかも）その締めつけと動きによってそれを知覚する。

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

福にも不福にも関わる香り、また種々の薫香の煙（ドゥーパ）によって、草木は病を離れ花開く。ゆえに樹木はそれらの香を「嗅ぎ吸う」かのようである。

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

苦楽を受け取り、また切られたものが再び芽吹くゆえに、私は樹木にも生命と覚知を見る。そこには無知覚（無情）は存在しない。

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

その内なる原理によって、湿り（⽔の要素）を取り込み、消化の火と生命の風を熟させる。さらに食の変化より、滋養の潤いと身体の成長が生じる。

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

あらゆる動く生きものの身体には、五つの構成要素がある。それぞれが別々に働くことにより、身体は作用し、動くことができる。

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

皮膚、肉、骨、髄、そして第五に腱（すじ）。これが、地の要素より成る身体における集合である。

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

輝きはまさしく火であり、怒り、眼、そして身体の熱もまた同様である。さらに火が生み出すあらゆるもの—有身の者はこれら五つの火性の要素から成る。

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

耳、鼻、口、心臓、そして体内の腔（胴の空所）もまた—これらは虚空（ākāśa）の要素から生じた、生きものの身体における五つの構成である。

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

痰・胆汁・汗・脂肪・血——このように水の元素（アーパス）は、生きとし生けるものの身体に常に五つの形で存する。

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

プラーナによって有身の者は養われ、喜びを得る。同様にヴャーナによって身は結び保たれ、正しく支えられる。

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

アパーナは下方へと行き、サマーナは中ほどに住すると説かれる。ウダーナより呼気の働きが起こる。かくして五つに分かれるゆえ「五つの生命の風」と語られ、これら五つのヴァーユはここに有身者を包みめぐらす。

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

有身の者は地より香りの徳を知り、水より味を知る。いま、その香りについて、伝承に説かれる諸性質を詳しく語ろう。

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

香りは好ましくも、また不快でもあり得る。甘くも辛くもあり、清めるもの、凝り固まるもの、油のように潤うもの、乾いたもの、さらには澄みわたり清浄なものともなる。

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

かくして地の原理は、香りの広がりにおいて九種であると知るべきである。光は眼によって見られ、触は風のはたらきによって知られる。

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

音と触と形と味とは、まことに感官の性質として説かれる。いま味の認識を説こう。わたしが告げるのを聴け。

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

名高き霊性を具えた聖仙たちは、味（ラサ）は多種であると説いた。すなわち甘・鹹・苦・渋・酸・辛である。

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

この「味」（ラサ）は水性であると知られ、六種に展開すると説かれる。また音・触・形の三徳は、火（ジョーティス）に属すると宣言される。

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

光（ジョーティス）は諸々の形を観ずる。しかして「形」は多様と伝えられる—短・長、厚、四角、微細、また円である。

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

（それらは）白・黒、また赤；青・黄、そして黄褐の赤みを帯びた色である。（それらは）堅く、艶があり、滑らかで、ぬめり、柔らかく、また荒々しい。

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

このように、光輝の原理（テージャス tejas）は十六種の性質として展開すると伝えられる。その中で、虚空（アーカーシャ ākāśa）はただ一つの性質のみを持つとされ、それは音（シャブダ śabda）である。

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

今、わたしはその音を多様な相として詳しく説こう。すなわち Ṣaḍja、Ṛṣabha、Gāndhāra、Madhyama、そして Dhaivata である。

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

第五もまた知るべきである。すなわち Pañcama、そして Niṣāda を備える音である。かくして、虚空（ākāśa）より生ずるこの性質は七種であると説かれた。

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

その自在なる主権の力により、彼は遍く一切に住す—乳などの諸物の中にさえ—また mṛdaṅga、bherī、śaṅkha の響きとして、雷鳴として、さらに戦車の轟きとしても現前する。

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

かくして、さまざまな相をもつ音は虚空（ākāśa）より生ずる。されど風（vāyu）の特有の徳は触であり、触もまた多種であると伝えられる。

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

その触は、熱くも冷たくもなり、楽とも苦ともなり、潤い（油性）とも清らか（非油性）ともなる。また、粗くも柔らかくも、滑らかにも、軽くも、さらには重くもなる。

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

音と触とは、風（vāyu）の二つの性質であると知るべきだと説かれる。ゆえに、風に属する性質は十一種であると宣言される。

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

彼らは、音は虚空（ākāśa）より生じ、これら風の性質とともにあると宣べる。妨げなければそれは知覚されるが、常に一様ではない—その運行は不規則である。

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

また、それらの身体の構成要素（dhātu）は、他のdhātuによって常に養われる。身をもつ者の内において、水・火・風の原理はつねに働き、常住して目覚めている。

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

これらの原理はこの身の根本であり、生命の息（プラーナ）に遍満してここに住する。身内の地の要素に至るとき、力ある者はそれに応じて諸々の動きを起こさせる。

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

内なる火が頭に宿るとき、それは身を守り養う。さらにプラーナ（生命の息）は、頭とことばの火の中を巡って働き、機能を現す。

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

その存在こそ、あらゆる生きものの内なる自己である永遠のプルシャである。彼は心であり、知性であり、我執である。さらに彼は諸元素であり、感官の対象でもある。

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

このように、この身においては至るところが諸プラーナによって保たれる。さらに後方より、均衡の息サマーナ（samāna）によって、各々の働きはそれぞれの正しい道筋と帰着へと赴く。

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

アパーナ・ヴァーユ（下行の気）は膀胱の根、肛門、そして消化の火の近くに住する。尿と便を運び出すことによって、その働きをなす。

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

内なる自己（アディヤートマ）の智に通じた者たちは、努力・行為（カルマ）・行為の制御という三つの場において働く唯一の生命力を「ウダーナ（Udāna）」と呼ぶ。

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

人の身体において、あらゆる関節にも宿っている生命の風（ヴァーユ）は、「ヴィヤーナ（Vyāna）」であると説かれる。

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

両腕においては、身体の火が広く行き渡り、「サマーナ（Samāna）」と呼ばれる生命の流れにより鼓舞される。それは栄養の精髄を力強く巡らせ、またヴァーユの原理とドーシャ（doṣa）を調える。

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

アパーナ（apāna）とプラーナ（prāṇa）の間で、プラーナとアパーナが正しく調和するとき、座に安んじ支えられた内なる火は、糧を正しく「煮る」（消化する）。

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

まことに、肛門に至る終末の領域は「グダ（guda）」、すなわち直腸と呼ばれる。そこから精（retas）が生じ、さらにそれより、身をもつ者たちのあらゆる身体の流路（srotas）が生み出される。

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

諸々の生命気（プラーナ）が集まり合うことから、その総合の結集が生ずる。その熱は、身内の火（アグニ）と知るべきであり、身をもつ者の食を消化するものなり。

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

火の勢いに運ばれるプラーナは肛門の端に当たり、そして再び上へと昇って、内なる火をもう一度燃え立たせ、持ち上げる。

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

パクヴァーシャヤ（大腸）は臍の下にあり、アーマーシャヤ（胃）はその上にあると説かれる。身の臍の根に、すべてのプラーナは安住する。

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

心臓より発するすべてのナーディーは、横へ、上へ、また下へと流れる。十のプラーナに促されて、食の精髄（ラサ）を運ぶ。

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

これもまたヨーギーたちの道であり、これによって彼らはかの至上の住処に至る。疲れを克服し、心を平等にして堅固なる賢者は、アートマンを頭頂（頂門）に安置する。

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

かくして、吸気と呼気（プラーナとアパーナ）を正しく調御した一切の有身の者において、内なる火は常に燃え立つ――器に正しく据えられた供犠（ヤジュニャ）の火のごとく。