Home›Markandeya Purana›Adhy. 50›Shloka 72
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 72

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

देवतापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च वर्तनम् ।

यस्यायवशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥

सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्रान्नानुतापिनः ।

पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान् ॥

Transliteration

devatā-pitṛ-bhṛtyānām atithīnāṃ ca vartanam | yasyāyavaśiṣṭenānnena puṃsas tasya gṛhaṃ tyaja ||

satya-vākyān kṣamā-śīlān ahiṃsrān nānutāpinaḥ | puruṣān īdṛśān yakṣa! tyajethāś cānasūyakān ||

Translation

神々・祖霊・扶養される者／僕人・客人を残り物の食で養う男の家を捨て去れ。さらにヤクシャよ、真実を語り、忍耐し、非暴力で、悔いを生む過ちなく、嫉みなき人々を避けよ。

Word by Word
देवतापितृभृत्यानाम्of gods, ancestors, and servants
देवतापितृभृत्यानाम्:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootदेवता (प्रातिपदिक) + पितृ (प्रातिपदिक) + भृत्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समासः द्वन्द्वः (देवताः च पितरः च भृत्याः च)
अतिथीनाम्of guests
अतिथीनाम्:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootअतिथि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
वर्तनम्maintenance/support
वर्तनम्:
कर्म/विधेय (Object/Predicate)
TypeNoun
Rootवर्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
अयवशिष्टेनwith leftover barley (food)
अयवशिष्टेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअय (प्रातिपदिक) + अवशिष्ट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘अयस्य अवशिष्टम्’ (leftover of barley)
अन्नेनwith food
अन्नेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
पुंसःof the man
पुंसः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootपुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
तस्यof that (man)
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
गृहम्house
गृहम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
त्यजabandon
त्यज:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सत्य-वाक्यान्truth-speaking
सत्य-वाक्यान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; समासः कर्मधारयः
क्षमाशीलान्forbearing
क्षमाशीलान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootक्षमा (प्रातिपदिक) + शील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘क्षमायाः शीलम्’
अहिंस्रान्non-violent
अहिंस्रान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअहिंस्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
अनुतापिनःnot remorseful (i.e., not causing regret)
अनुतापिनः:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअनुतापिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (पदान्त-रूपं ‘अनुतापिनः’ = ‘अनुतापिनान्’ वैकल्पिक/छान्दस-प्रयोगः)
पुरुषान्men/persons
पुरुषान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
ईदृशान्such
ईदृशान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootईदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
यक्षO Yakṣa
यक्ष:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootयक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
त्यजेथाःyou should abandon
त्यजेथाः:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
अनसूयकान्non-envious
अनसूयकान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअनसूयक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
Speakers
Dharma-instructor addressing a Yakṣa (didactic counsel within the Purāṇic dialogue frame)
Primary Deities
Pitṛs (ancestors) (as a ritual category)Devatās (gods) (as a ritual category)
Key Themes
DharmaĀtithi-dharmaPitṛ-yajña / Deva-yajña ethosFood ethicsNon-violenceTruthfulness

FAQs

Feeding gods/ancestors/guests/dependents with leftovers signals miserliness and disrespect in sacred reciprocity. Conversely, truth, patience, non-violence, and non-envy form a protective moral aura—hence the Yakṣa is told to avoid such persons.

Dharma instruction supporting ritual-social order; not directly a pancalakṣaṇa unit.

Food is a carrier of subtle merit (puṇya) and intention (bhāva). Offering 'remnants' to sacred recipients reflects inner impurity; truth/non-violence/non-envy reflect sattva that repels afflictive beings.

←Previous Verse
Next Verse→