Adhyaya 11: The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम दशमोऽध्यायः । एकादशोऽध्यायः । पुत्र उवाच निषेकं मानवः स्त्रीणां बीजं प्राप्तं रजस्यथ । विमुक्तमात्रो नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते ॥

かくして「父と子の対話」と名づけられた第十章は終わる。ここに第十一章が始まる。子は言った――男の種子が女の月経の時にその身に納められるとき、地獄より解き放たれた者、あるいは天界からでさえ来た有情が、その状態へと入るのである。

Verse 2

तेनाभिभूतं तत्स्थैर्यं याति बीजद्वयं पितः । कललत्वं बुद्बुदत्वं ततः पेशित्वमेव च ॥

父よ、その過程に制せられて二つの種子は定まった状態に至る。まず「カララ」（膠状の塊）となり、次に「ブドブダ」（泡のような形）となり、そしてまさに「ペーシー」（肉の塊）となる。

Verse 3

पेष्यां यथाणुबीजं स्यादङ्कुरस्तद्वदुच्यते । अङ्गानां च तथोत्पत्तिः पञ्चानामनुभागशः ॥

「ペーシー」の中の微小な種が芽となるように—そう語られる。これと同様に、肢分の生成が起こり、五種の区分により、部分ごとに形成される。

Verse 4

उपाङ्गान्यङ्गुली-नेत्र-नासास्य-श्रवणानि च । प्ररोहं यान्ति चाङ्गेभ्यस्तद्वत्तेभ्यो नखादिकम् ॥

副次の部分、すなわち指・眼・鼻・口・耳は肢から生じる。さらに同様に、それらから爪などの諸要素が生起する。

Verse 5

त्वचि रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् । समं समृद्धिमायाति तेनैवोद्भवकोषकम् ॥

皮膚の上に体毛が生じ、ついで頭髪もまた生じる。同じ過程によって「生起の鞘」は均等に成長し、完全な発達に至る。

Verse 6

नारिकेलफलं यद्वत् सकोषं वृद्धिमृच्छति । तद्वत् प्रयात्यसौ वृद्धिं सकोषोऽधोमुखः स्थितः ॥

椰子の実が殻に包まれたまま成長するように、その存在もまた胎内において諸々の被覆に包まれ、頭を下にして位置しつつ成長を得る。

Verse 7

तले तु जानुपार्श्वाभ्यां करौ न्यस्य स वर्धते । अङ्गुष्ठो चोपरि न्यस्तौ जान्वोरग्रे तथाङ्गुली ॥

両手を足裏に置き、膝の両側近くに当てて成長する。親指は上に置かれ、他の指もまた膝の前面に添えられる。

Verse 8

जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका । स्फिचौ पार्ष्णिद्वयस्थे च बाहुजङ्घे बहिः स्थिते ॥

眼は膝の後ろにあり、鼻は両膝の間にある。腰は両踵のところにあり、腕と脛は外側へと横たわる。

Verse 9

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । अन्यसत्त्वोदरे जन्तोर्यथा रूपं तथा स्थितिः ॥

このように、女の胎内に住する生きものは次第に成長を得る。他の生類の胎内においては、その生きものの状態はその形相に応じる（すなわち、身体の類型に従ってその在り方が定まる）。

Verse 10

काठिन्यमग्निना याति भुक्तपीतेन जीवति । पुण्यापुण्याश्रयमयी स्थितिर्जन्तोस्तथोदरे ॥

それは身の火（体熱）によって堅固さを得、食と飲によって生を保つ。かくして胎内における生きものの境遇は、功徳と罪過とに依って定まる。

Verse 11

नाडी चाप्यायनी नाम नाभ्यां तस्य निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे सा निबद्धोपजायते ॥

「アーピャーヤニー」と名づけられる管道が臍に結び付けられている。女性においても同様に、腸の空所の内に結ばれて生起する。

Verse 12

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे यथा । तैराप्यायितदेहोऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति वै ॥

女性が食し飲むものが子宮へと移るように、その滋養によって胎内の生類の身体は保たれ、まことに成長を得る。

Verse 13

स्मृतीस्तस्य प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूमयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥

進むにつれて多くの記憶が彼に訪れる—輪廻（サンサーラ）の根拠に関する記憶である。やがて四方より責め苦を受け、彼は離欲へと至る。

Verse 14

पुनर्नैवं करिष्यामि मुक्तमात्र इहोदरात् । तथा तथा यतिष्यामि गर्भं नाप्स्याम्यहं यथा ॥

「この胎より解き放たれたなら、もはや二度とこのようには行わない。再び胎に至らぬよう、かくかくの仕方で努め励もう。」

Verse 15

इति चिन्तयते स्मृत्वा जन्मदुःखशतानि वै । यानि पूर्वानुभूतानि दैवभूतानि यानि वै ॥

そのように思いながら、彼はまことに幾百もの生の苦を想起する—以前に経験したもの、そして宿命／神の定めによって起こったものを。

Verse 16

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्तत्यधोमुखः । नवमे दशमे वापि मासि सज्जायते यतः ॥

やがて時の推移に従い、身を受けた存在は頭を下にして向きを変える。第九月、あるいは第十月に至って、出生の用意が整うからである。

Verse 17

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्राम्यते च विलपन् हृदि दुःखनिपीडितः ॥

出生して出て来るとき、それはプラージャーパティヤの風に責め苦しめられ、痛みに心を圧されて泣き叫びつつ現れる。

Verse 18

निष्क्रान्तश्चोदरान्मूर्च्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसमन्वितः ॥

胎内から出ると、それは耐え難い失神に陥る。やがて空気の触れに伴って意識を取り戻す。

Verse 19

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥

その後、迷妄をもたらすヴァイシュナヴィー・マーायाが彼を圧倒する。彼の自己は彼女によって惑わされ、知からの堕落を被る。

Verse 20

भ्रष्टज्ञानो बालभावं ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि ॥

知から堕ちたのち、その存在は幼児期に入る。次いで少年期、さらに青年期へと移り、また老年にも至る。

Verse 21

पुनश्च मरणं तद्वज्जन्म चाप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रे 'स्मिन् भ्राम्यते घटियन्रवत् ॥

再び死が来る—そして同様に、人は誕生をも得る。ゆえにこのサンサーラ（輪廻）の輪の中で、彼は水車の仕掛けのように巡りさまよう。

Verse 22

कदाचित् स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । नरकं चैव स्वर्गं च कदाचिच्च मृतो 'श्नुते ॥

ある時は人は天界に至り、ある時は地獄へ赴く。死後、彼は時を異にして地獄と天界の双方を経験する。

Verse 23

कदाचिदत्रैव पुनर्जातः स्वं कर्म सो 'श्नुते । कदाचिद्भुक्तकर्मा च मृतः स्वल्पेन गच्छति ॥

ある時は、この地（人間界）に再生して、自らの行為の果を受ける。ある時は、ある種の業が尽きると、わずかな間をおいて死し、去ってゆく。

Verse 24

कदाचिदल्पैश्च ततो जायते 'त्र शुभाशुभैः । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्रायो द्विजोत्तम ॥

そして時にその後、善業と悪業のわずかな残余によってここに生まれる—その果報の大半はすでに天界と地獄で受け尽くしているのだ、ああ、最勝の二度生まれよ。

Verse 25

नरकेषु महद्दुःखमेतद् यत् स्वर्गवासिनः । दृश्यन्ते तात मोदन्ते पात्यमानाश्च नारकाः ॥

これは地獄における大いなる苦である。すなわち、愛しき者よ、天界の住人が歓喜しているのが見える一方で、地獄の衆生が下へ投げ落とされることだ。

Verse 26

स्वर्गेऽपि दुःखमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते ॥

たとえ天界においても比類なき憂いがある。そこへ昇ったその時から、心には「そこからまた私は堕ちるであろう」という思いが留まり続けるからである。

Verse 27

नारकांश्चैव संप्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते । एतां गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥

また地獄にある者たちを見れば、大いなる苦悩にとらわれ、昼夜やすむことなく思う。「かかる運命へ、我もまた赴くかもしれぬ」と。

Verse 28

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनितः । जातस्य बलाभावे च वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥

胎内に宿ることには大いなる苦があり、胎より生まれ出る者にも苦がある。生まれたばかりの幼子は無力ゆえに苦しみ、また老いにもまことに苦がある。

Verse 29

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धं यौवने चातिदुःसहम् । दुःखप्राया वृद्धता च मरणे दुःखमुत्तमम् ॥

若き時には、欲望・嫉み・怒りとの交わりがきわめて耐え難い。老いもまた多くは悲しみに満ち—そして死に臨んでは苦しみが最も大きい。

Verse 30

कृष्यमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पुनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा ॥

閻魔（ヤマ）の使者に引きずられ、諸々の地獄へ投げ込まれた（衆生）は、再び胎内に入り、ついで誕生し、ついで死し—そしてまた地獄へと至る。

Verse 31

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राकृतैर्बन्धैर्बद्ध्वा बाध्यन्ति चासकृत् ॥

かくして輪廻の車輪において、衆生は水汲み機の仕掛けのごとく回転し続ける。自然（物質）の絆に縛られ、幾度となく制約されるのである。

Verse 32

नास्ति तात! सुखं किञ्चिदत्र दुःखशताकुले । तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्याऽ मया त्रयी ॥

父よ、ここは百の苦しみに満ちた場所であり、いかなる幸福もない。ゆえに解脱（モークシャ）を求める我が身が、ただヴェーダ三部のみを追い求め得ようか。