Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 83

Dakṣa-yajña-bhaṅgaḥ — Dadhīci’s Teaching and the Destruction of Dakṣa’s Sacrifice

Devanagari script

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् / चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

Transliteration

tamarcayati yo rudraṃ svātmanyekaṃ sanātanam / cetasā bhāvayuktena sa yāti paramaṃ padam

Translation

真実のバクティと内なる観想に満ちた心で、自らのアートマンのうちに唯一にして永遠なる主ルドラを礼拝する者は、至上の境地に至る。

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम

• अर्चयति: worships
• अर्चयति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धबोधक-यः (relative pronoun)

• रुद्रम्: Rudra
• रुद्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• स्वात्मनि: in one’s own self
• स्वात्मनि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वात्मन् (प्रातिपदिक; स्व + आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; समासः—कर्मधारय (स्वः आत्मा = स्वात्मा)

• एकम्: one
• एकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (रुद्रम्)

• सनातनम्: eternal
• सनातनम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सनातन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (रुद्रम्)

• चेतसा: with the mind
• चेतसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• भावयुक्तेन: endowed with devotion/feeling
• भावयुक्तेन: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भावयुक्त (प्रातिपदिक; भाव + युक्त)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (चेतसा); समासः—तत्पुरुष (भावेन युक्तः)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• याति: goes/attains
• याति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• परमम्: supreme
• परमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (पदम्)

• पदम्: state/abode
• पदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Lord Kurma (Vishnu) teaching the sages (Kurma Purana’s Shaiva-Vaishnava synthesis)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Rudra
• Atman

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It presents Rudra as the one eternal reality to be realized inwardly—worship is directed to the Lord seated in one’s own Self, implying liberation through inner recognition rather than external ritual alone.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse emphasizes antaryāga (inner worship): focused contemplation with cetas (mind/heart) and bhāva (devotional-intent), aligning with Pāśupata-oriented discipline where devotion and inward absorption lead to the supreme state.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

Within the Kurma Purana’s synthetic theology, Rudra is taught as the inner, supreme Lord to be realized; this supports a non-sectarian, non-dual framing where the highest reality is approached through Śaiva devotion without contradicting Vaiṣṇava revelation.