Adhyaya 31

Verse 1

श्रीभगवानुवाच कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥

至上主は言われた。「至上主の監督のもと、己の業の結果に従い、生命体は男の精の一粒に依りて女の胎内へ入り、ある特定の身体を受けるのである。」

Verse 2

कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥

第一夜に精と卵が交わって「カララ」となり、第五夜には泡のようになる。第十夜には梅（プラム）のような形を得て、その後、次第に肉塊または卵状の形へと変じてゆく。

Verse 3

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्‌घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥

一か月で頭が形づくられ、二か月の終わりには手足など諸肢が整う。三か月の終わりには爪・指・体毛・骨・皮膚が現れ、さらに生殖器と、目・鼻孔・耳・口・肛門などの孔も生じる。

Verse 4

चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्‌भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥

受胎から四か月で、乳糜・血・肉・脂・骨・髄・精という七つの体成分が生じる。五か月の終わりに飢えと渇きが現れ、六か月の終わりには羊膜に包まれた胎児が腹の右側で動き始める。

Verse 5

मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥

母が食し飲むものから養分を得て胎児は育つが、糞尿のあの忌まわしい穴—さまざまな虫の巣—に横たわっている。

Verse 6

कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥

胎内の飢えた虫どもに全身を幾度も噛まれ、あまりに繊細なために子は激しい苦痛を受ける。その凄惨な状態ゆえ、瞬間ごとにたびたび気を失う。

Verse 7

कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्‍लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥

母が苦味・辛味・過度の熱さ・塩辛さ・粗いもの・酸味の強いものを食すゆえ、胎内の子は全身にほとんど耐え難い痛みを絶えず受ける。

Verse 8

उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥

羊膜に包まれ、外側は腸に覆われて、胎児は腹の片側に横たわる。頭は腹へ向き、背と首は弓のように反り曲がっている。

Verse 9

अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्‌वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥

手足を動かすこともかなわず、胎児は籠の鳥のように留まる。もし宿縁により記憶がよみがえれば、百生にわたる業の苦を思い出し、長い溜息とともに嘆く。その境遇で、いかなる心の安らぎが得られようか。

Verse 10

आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥

受胎七か月より意識が芽生えても、出産前の週には胎を圧する風により下へ下へと揺さぶられる。同じ不浄の腹腔に生まれる虫のように、一所に留まれない。

Verse 11

नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥

七重の覆いに縛られ恐れおののく生命は、救いを求めて合掌し、震える声で主を讃える。まさにその主が、この境遇において彼を胎内に置かれたのである。

Verse 12

जन्तुरुवाच तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेद‍ृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥

魂は言う。宇宙の御意志により、永遠のさまざまな御姿を現し、この地上を蓮華の御足で歩まれる至上主の蓮華の御足に、私はただ帰依する。主のみが一切の恐れを除き、私の不善の業にふさわしいこの境遇もまた主より授かった。

Verse 13

यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥

私は本来清浄な魂であるのに、業によって縛られたかのように、五大・感官・心の住処から成るマーヤーの配剤により母胎に横たわっている。ここに私と共に在しながらも汚れず変わらぬ、無限で分かたれぬ完全な覚知として、悔悟する心に現れる主に、私は礼拝する。

Verse 14

य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरे च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥

五大から成るこの身体にあるため、私は本性から離れ覆われたかのようで、霊なる自己でありながら感官・性質・対象が誤用されている。ゆえに、物質自然と衆生を超え、物質の身体を持たず、霊的徳の栄光に常に輝く至上の御方に礼拝する。

Verse 15

यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥

主のマーヤーにより、衆生は多くのグナとカルマの縛りの中で輪廻の道を歩み、苦闘の末に主との関係を忘れ、再びこの世の循環を選び取る。ゆえに、主の大いなる慈悲なくして、いかなる手立てで再び主への超越的な愛の奉仕に入れるだろうか。

Verse 16

ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥

動くもの動かぬものの中に分身として宿るパラマートマー、すなわち至上主以外に、過去・現在・未来の三時にわたり万物を導く者はいない。その御導きにより条件づけられた魂は業の道を歩む。ゆえに、この束縛の生の三重の苦を鎮めるため、私たちはただ主にのみ帰依し、ただ主を礼拝すべきである。

Verse 17

देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥

母の胎内で血と糞尿の溜まりに落ち、消化の火に身を焼かれたこの有身の霊は、外へ出たいと焦がれて月日を数えつつ祈る。「おおバガヴァーンよ、哀れな私はいつこの閉じ込めから解き放たれるのでしょうか。」

Verse 18

येनेद‍ृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश संग्राहित: पुरुदयेन भवाद‍ृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ: को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥

我が主よ、理由なき御慈悲により、まだ十か月の身でありながら私は意識に目覚めました。堕ちた者の友である至上の御方よ、この恩寵をお喜びください。感謝を表す道は、合掌して祈るほかありません。

Verse 19

पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि: शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥

別の種類の身体では、生きとし生けるものは本能によってのみ見、ただその身体にとって快・不快の感覚だけを知る。だが私は、感官を制し行き先を悟り得る身体を授かった。ゆえに、この身を与え、その恩寵により内なる心にも外にも主を霊明のごとく見せてくださる太古の至上プルシャに、恭しく礼拝する。

Verse 20

सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥

それゆえ主よ、私は胎内で恐ろしい苦しみに住していても、外に出て物質生活という盲い井戸に再び落ちることを望みません。生まれた瞬間、デーヴァ・マーायाという外的エネルギーが幼子を捕らえ、ただちに虚偽の同一視が起こり、それが生死流転の輪の始まりとなるからです。

Verse 21

तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥

それゆえ私はもはや動揺せず、友である澄みきった意識の助けによって無明の闇から速やかに自らを救い出します。主ヴィシュヌの蓮華の御足を心に保つなら、幾多の母胎に入り生死を繰り返すこの苦患から救われるでしょう。

Verse 22

कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥

カピラは言った――このように胎内で十か月を満たした生命は心を定めて主を讃えるが、出産を助ける風がただちにその者を顔を下に向けて外へ押し出し、誕生させるのである。

Verse 23

तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्‌वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥

その風に不意に下へ押し下げられ、子は頭を下にして大いなる苦しみのうちに外へ出る。息も絶え絶えとなり、激痛のため記憶を失う。

Verse 24

पतितो भुव्यसृङ्‌मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥

子は地に落ち、糞と血にまみれ、糞から生じた虫のようにもがく。優れた知は失われ、マーヤーの支配のもとで泣き叫ぶ。

Verse 25

परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥

腹から出た子は、自分の望みを理解できない人々に委ねられて養われる。与えられるものを拒む力もなく、望まぬ境遇へと落ち込んでゆく。

Verse 26

शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥

不浄な寝床に横たえられ、汗と微生物に汚されたその哀れな子は、かゆみを癒すために体を掻くことすらできない。まして座る、立つ、動くなど言うまでもない。

Verse 27

तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥

無力な状態の、柔らかな肌の乳児は、ブヨや蚊、南京虫などに刺される。分別を失った彼は、小さな虫が大きな虫を噛むように、激しく泣き叫ぶ。

Verse 28

इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥

このように幼児期の苦しみを味わって少年期に至る。少年期でも望むものが得られず、無知ゆえに怒りが燃え上がり、悲しみに沈む。

Verse 29

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥

身体が成長するにつれ、虚しい自尊心と怒りも増大する。欲に囚われた者は、自らの魂を滅ぼすかのように、同じく欲深い者たちと敵対を生む。

Verse 30

भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥

無知ゆえに、生きとし生けるものは五大から成るこの身体を自分だとし、「我」と「我がもの」に執着する。その誤った把握により、無常を所有と見なし、いよいよ無明の闇を深めてゆく。

Verse 31

तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्‍क्‍लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥

この身体のために彼は業をなすが、その業に縛られて輪廻へと赴く。無明と業の束縛に結ばれたこの身体は、彼に苦悩を与えつつ付き従う。

Verse 32

यद्यसद्‌भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥

したがって、もし生命体が再び不義の道に関わり、胃袋と生殖器の満足のみを追求する好色な人々に影響されるならば、彼は以前と同じように再び地獄へと落ちる。

Verse 33

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्‍क्षयम् ॥ ३३ ॥

彼は、真実、清浄、慈悲、沈黙、知性、羞恥心、名声、寛容、精神の制御、感覚の制御、幸運、そしてそのようなすべての機会を失うことになる。

Verse 34

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥

自己実現の知識を欠き、女性の手の中で踊る犬に過ぎないような粗野な愚か者とは交際すべきではない。

Verse 35

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥

他のどんな対象への執着によって生じる迷妄や束縛も、女性への執着や、女性を好む男たちとの交際から生じるものほど完全ではない。

Verse 36

प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावद‍ृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥

ブラフマーは自分の娘を見て、その魅力に惑わされ、彼女が雌鹿の姿になると、恥知らずにも雄鹿の姿になって彼女を追いかけた。

Verse 37

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥

ブラフマーにより生み出された人間・神々・獣などあらゆる生命のうち、聖仙ナーラーヤナを除いて、誰が心智を損なわれずにいられようか。ここでは女の姿をとるマーヤーがすべてを惑わす。

Verse 38

बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥

わがマーヤーが女の姿となって現す力を見よ。彼女はただ眉をわずかに動かすだけで、世界の大征服者さえも足下に屈せしめ、支配下に置く。

Verse 39

सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥

ヨーガの究極に到達せんとし、わが奉仕によって真我の利得を得た者は、決して妖艶な女と交わってはならない。経典は、そのような女を進歩する献身者にとって地獄の門と説く。

Verse 40

योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥

主によって造られた女はマーヤーの表れである。その奉仕を受けてマーヤーと交わる者は、これが死への道であると知るべきだ。草に覆われた見えぬ井戸のように。

Verse 41

यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥

前世において女への執着ゆえ女身を得た生命は、迷いのため、男の姿をとるわがマーヤー—すなわち夫—を、財・子・家などを授ける最上の与え手だと思い込む。

Verse 42

तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥

ゆえに女は、夫と家と子らを、主の外的エネルギーが自らの死のために整えた配剤と知るべきである。狩人の甘い歌が鹿にとって死であるように。

Verse 43

देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥

その特定の身体ゆえに、物質に執する जीवは果報の業に従って世界から世界へとさまよう。こうして結果を味わいながら、彼は絶えず業に携わり続ける。

Verse 44

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥

このように जीवは自らの業に応じて、物質の心と感覚を備えた相応の身体を得る。その業の反応が尽きることを死といい、新たな反応が始まることを生（誕生）という。

Verse 45

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥

対象を知覚する場であるこの身体が、もはや対象を捉えられなくなるとき、その五大への帰滅（パンチャトヴァ）が死と呼ばれる。また我慢により「この身体こそ我」と見る身見の生起が生（誕生）と呼ばれる。

Verse 46

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥

視神経の病により眼が色や形を見られなくなると、視覚は鈍り、眼と視覚の双方の見者である जीवも見る力を失う。同様に、知覚の座である身体が知覚不能となるのが死であり、「この身体こそ我」とする身我の見解が起こるのが生（誕生）である。

Verse 47

तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥

ゆえに死を恐れてはならず、身体を魂と同一視してはならず、身体の必要を満たす享楽に誇張して溺れてはならない。ジーヴァの真の行路を悟った堅固な人は、執着なく世を歩むべきである。

Verse 48

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥

正しい見識の बुद्धि を備え、ヨーガと離欲に結ばれて、マーヤーの織りなすこの世においては、この身をここに委ね、執着なく生きるべきである。