Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った。「愛しき王よ、学識ある者たちの算定に従い、ここまで私は宇宙の直径とその一般的特徴、そしてブー・マण्डラの配置を説き明かしてきた。」

Verse 2

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥

麦の一粒を二つに割れば、下の部分の大きさを知ることで上の部分の大きさも推し量れるように、宇宙地理に通じた賢者は、下方の測度を知れば上方界の測度も理解できると説く。地の球と天の球の間の空はアンタリクシャ（antarikṣa、外空）と呼ばれ、地の頂と天の底に接している。

Verse 3

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥

そのアンタリクシャの中央には、熱を放つ天体の王たる栄光の太陽があり、自らの光で三界を温め照らし、宇宙の秩序を保つ。至上主の御命に従い、北へ向かうとき、南へ向かうとき、また赤道（分点）を通るとき、その運行は遅・速・中と語られる。上昇・下降・分点通過、そしてマカラ（山羊宮）に始まる黄道十二宮への接触に応じて、昼夜を長く、短く、あるいは等しく定める。

Verse 4

यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥

太陽がメーシャ（牡羊宮）とトゥラー（天秤宮）にあるとき、昼夜は等しい。ヴリシャバ（牡牛宮）に始まる五つの宮を巡るとき、昼は次第に長くなり、夜は月ごとに一ガティカー（半時間）ずつ短くなる。やがて再びトゥラーに至り、昼夜は等しくなる。

Verse 5

यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥

太陽がヴリシュチカ（蠍宮）に始まる五つの宮を巡るとき、昼夜のありさまは逆転し、昼は短く夜は長くなる。やがて月を追って再び均衡へと向かう。

Verse 6

यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥

太陽がダクシナーヤナ（南行）へ向かう間は昼が伸び、ウダガヤナ（北行）へ向かう間は夜が伸びる。

Verse 7

एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्‍लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは続けた。王よ、学識ある者たちは、太陽がマーナソッタラ山の四方を、周長9,51,00,000ヨージャナの円環として巡ると言う。マーナソッタラには、須弥山の東にインドラの都デーヴァダーニー、南にヤマラージャの都サンヤマニー、西にヴァルナの都ニムローチャニー、北に月神の都ヴィバーヴァリーがある。定められた時刻に従い、これらの地で日の出・正午・日没・真夜中が起こり、衆生の務めの開始と停止をもたらす。

Verse 8

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

須弥山に住む者たちは、太陽が常に頭上にあるため、いつも正午のように熱い。太陽は星宿に向かって反時計回りに進み、須弥を左に置くが、ダクシナーヴァルタの風の影響で、時計回りに進み須弥を右に置くかのようにも見える。太陽が昇る地点の直径反対の国では同時に沈むのが見え、正午の地点の反対側では真夜中となる。同様に、日没の地の人が反対の国へ行けば、太陽を同じ状態では見ない。

Verse 9

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

須弥山に住む者たちは、太陽が常に頭上にあるため、いつも正午のように熱い。太陽は星宿に向かって反時計回りに進み、須弥を左に置くが、ダクシナーヴァルタの風の影響で、時計回りに進み須弥を右に置くかのようにも見える。太陽が昇る地点の直径反対の国では同時に沈むのが見え、正午の地点の反対側では真夜中となる。同様に、日没の地の人が反対の国へ行けば、太陽を同じ状態では見ない。

Verse 10

यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥

太陽がインドラの都デーヴァダーニーから、ヤマラージャの都サンヤマニーへ移るとき、十五ガティカー（六時間）で23,775,000ヨージャナを進む。

Verse 11

एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्‍लोचन्ति ॥ ११ ॥

このように太陽は、サンヤマニーからヴァルナの都ニムローチャニーへ、そこから月神の都ヴィバーヴァリーへ、そして再びインドラの都デーヴァダーニーへと巡る。同様に、月と他の惑星・星々も星宿とともに天の光輪に現れては沈み、再び見えなくなる。

Verse 12

एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥

かくして一ムフールタの間に、太陽神の戦車はトラयीマヤ（「オーム・ブール・ブヴァḥ・スヴァḥ」というヴェーダの聖句により礼拝されるもの）として、先に述べた四つの住処を巡り、3,400,800ヨージャナの速さで進む。

Verse 13

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥

太陽神の戦車にはただ一つの輪があり、それはサṁヴァツァラ（年）と呼ばれる。十二の月が十二本の輻、六つの季節が輪縁の区分、三つのチャートゥル・マーシャ期が三分された輪毂である。その輪を担う軸の一端は須弥山の頂に、他端はマーナソッタラ山に置かれ、軸の外端に据えられた輪は、搾油機の輪のようにマーナソッタラ山上で絶えず回転する。

Verse 14

तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥

その第一の軸には第二の軸が取り付けられており、長さは四分の一である。搾油機の軸のように、この第二の軸の上端は風の綱によってドゥルヴァローカに結び留められている。

Verse 15

रथनीडस्तु षट्‌त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥

王よ、太陽神の戦車の車台は3,600,000ヨージャナの長さで、幅はその四分の一である。轅（くびき）も同じ幅を持つ。ガーヤトリーなどヴェーダの韻律名を戴く七頭の馬が、アルナデーヴァによって轅に繋がれ、絶えずアーディティヤ神を運ぶ。

Verse 16

पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥

アルナデーヴァは太陽神の前に座し、戦車を駆り馬を制する務めに就いているが、それでもなお後ろを振り返り、太陽神その御方を見つめている。

Verse 17

तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥

同様に、ヴァーリキリヤと呼ばれる六万の聖仙がいて、各々は親指の節ほどの大きさである。彼らは太陽神の前に位置し、巧みな讃歌の言葉でその栄光をたたえる。

Verse 18

तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्‌नानानामान: पृथक्‌कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥

同様に、他のリシたち、ガンダルヴァ、アプサラス、ナーガ、ヤクシャ、ラークシャサ、そして神々は、二人ずつの組に分かれ、月ごとに異なる名を帯び、さまざまな祭式をもって、多くの名を持つ至上主を最強の神格スーリヤデーヴァとして絶えず礼拝する。

Verse 19

लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥

王よ、ブー・マンダラを巡る軌道において、太陽神は一刹那に九千五百一十万ヨージャナを進む。その速さは一刹那につき二千ヨージャナと二クロ―シャである。