Home›Srimad Bhagavatam›Panchama Skandha›Adhyaya 21›Shloka 3
←Previous Verse
Next Verse→

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 3

Devanagari script

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥

Transliteration

yan-madhya-gato bhagavāṁs tapatāṁ patis tapana ātapena tri-lokīṁ pratapaty avabhāsayaty ātma-bhāsā sa eṣa udagayana-dakṣiṇāyana-vaiṣuvata-saṁjñābhir māndya-śaighrya-samānābhir gatibhir ārohaṇāvarohaṇa-samāna-sthāneṣu yathā-savanam abhipadyamāno makarādiṣu rāśiṣv aho-rātrāṇi dīrgha-hrasva-samānāni vidhatte.

Translation

そのアンタリクシャの中央には、熱を放つ天体の王たる栄光の太陽があり、自らの光で三界を温め照らし、宇宙の秩序を保つ。至上主の御命に従い、北へ向かうとき、南へ向かうとき、また赤道（分点）を通るとき、その運行は遅・速・中と語られる。上昇・下降・分点通過、そしてマカラ（山羊宮）に始まる黄道十二宮への接触に応じて、昼夜を長く、短く、あるいは等しく定める。

Synonyms
यत्-मध्य-गतःsituated in whose middle
यत्-मध्य-गतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक) + गत (√गम्, कृदन्त)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (तपनस्य); तत्पुरुषः (यस्य मध्ये गतः)
भगवान्the Lord
भगवान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
तपताम्of the hot ones (luminaries)
तपताम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतपत् (√तप्, शतृ-कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; ‘तपन्ति’ इति वर्तमानकृदन्तः
पतिःlord/master
पतिः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
तपनःthe Sun
तपनः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootतपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सूर्य-पर्यायः
आतपेनby heat/radiance
आतपेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootआतप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), एकवचनम्
त्रि-लोकीम्the three worlds
त्रि-लोकीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः (कर्म/Accusative), एकवचनम्; द्विगु-समासः (त्रयः लोकाः)
प्रतपतिheats intensely
प्रतपति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति-√तप् (धातु)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अवभासयतिilluminates
अवभासयति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअव-√भास्/√भासय् (धातु, णिजन्त)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; णिजन्त (causative)
आत्म-भासाby his own light
आत्म-भासा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक) + भासा (भास्-प्रातिपदिक/भासा)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), एकवचनम्; तत्पुरुषः (आत्मनः भासा)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
एषःthis (one)
एषः:
Apposition (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; निर्देशार्थक
उदगयन-दक्षिणायन-वैषुवत-संज्ञाभिःby the designations ‘northward course’, ‘southward course’, and ‘equinox’
उदगयन-दक्षिणायन-वैषुवत-संज्ञाभिः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootउदगयन (प्रातिपदिक) + दक्षिणायन (प्रातिपदिक) + वैषुवत (प्रातिपदिक) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), बहुवचनम्; समाहार-द्वन्द्व/समुच्चयः (उदगयनादि-संज्ञाः)
मान्द्य-शैघ्र्य-समाभिःwith (varying) slowness, speed, and equality
मान्द्य-शैघ्र्य-समाभिः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमान्द्य (प्रातिपदिक) + शैघ्र्य (प्रातिपदिक) + समा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (गतिभिः); समुच्चय-द्वन्द्वः (slowness, speed, and equality)
गतिभिःby movements/speeds
गतिभिः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), बहुवचनम्
आरोहण-अवरोहण-समाना-स्थानेषुin positions where ascent and descent are equal
आरोहण-अवरोहण-समाना-स्थानेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआरोहण (प्रातिपदिक) + अवरोहण (प्रातिपदिक) + समान (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण/Locative), बहुवचनम्; तत्पुरुष-समासः (आरोहणावरोहणयोः समानानि स्थानानि)
यथा-सवनम्according to each (daily) period/rite-time
यथा-सवनम्:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय) + सवन (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; अव्ययवत् प्रयोगः (according to each savana/period)
अभिपद्यमानःapproaching/entering
अभिपद्यमानः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootअभि-√पद् (धातु) + यमान (शानच् कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्तः (present middle participle); पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः
मकर-आदिषुin Capricorn etc.
मकर-आदिषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमकर (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण/Locative), बहुवचनम्; तत्पुरुषः (मकरः आदिः येषु)
राशिषुin the zodiacal signs
राशिषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootराशि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण/Locative), बहुवचनम्
अहः-रात्राणिdays and nights
अहः-रात्राणि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअहन्/अहः (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः (कर्म/Accusative), बहुवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (day and night)
दीर्घ-ह्रस्व-समाणिlong, short, or equal
दीर्घ-ह्रस्व-समाणि:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीर्घ (प्रातिपदिक) + ह्रस्व (प्रातिपदिक) + समान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (अहोरात्राणि); समुच्चय-द्वन्द्वः
विधत्तेarranges/ordains
विधत्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-√धा (धातु)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
Purport

Lord Brahmā prays in his Brahma-saṁhitā (5.52) :

Characters & Entities
B
Bhagavān (as Sūrya/Tapana, the Sun-god)

FAQs

This verse states that the Sun, empowered by the Supreme Lord, moves in courses called udagayana (northward) and dakṣiṇāyana (southward), and through these motions the seasonal shifts and the changing lengths of day and night are ordained.

Śukadeva teaches that the Sun’s heat and light are not independent; the Sun functions as an empowered manifestation/agency of the Supreme Lord, who regulates cosmic order, time, and seasons.

It cultivates reverence for time and natural cycles as sacred governance of the Lord, encouraging disciplined living (daily rhythm, gratitude, and dharmic use of time) rather than seeing nature as random or merely mechanical.

←Previous Verse
Next Verse→