Home›Srimad Bhagavatam›Panchama Skandha›Adhyaya 21›Shloka 2
←Previous Verse
Next Verse→

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 2

The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot

Devanagari script

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥

Transliteration

etena hi divo maṇḍala-mānaṁ tad-vida upadiśanti yathā dvi-dalayor niṣpāvādīnāṁ te antareṇāntarikṣaṁ tad-ubhaya-sandhitam.

Translation

麦の一粒を二つに割れば、下の部分の大きさを知ることで上の部分の大きさも推し量れるように、宇宙地理に通じた賢者は、下方の測度を知れば上方界の測度も理解できると説く。地の球と天の球の間の空はアンタリクシャ（antarikṣa、外空）と呼ばれ、地の頂と天の底に接している。

Synonyms
एतेनby this (means)
एतेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/Instrumental), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
हिindeed
हि:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपातः (particle), अव्ययम्
दिवःof the heaven/sky
दिवः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौः (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), एकवचनम्
मण्डल-मानम्the measure of the circle/orb
मण्डल-मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक) + मान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः (कर्म/Accusative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (मण्डलस्य मानम्)
तद्-विदःthose who know that (experts)
तद्-विदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता/Nominative), बहुवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः (तत् वेद इति)
उपदिशन्तिteach/indicate
उपदिशन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउप-√दिश् (धातु)
Formलट्-लकारः (वर्तमान/Present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
यथाjust as
यथा:
Prakaraṇa (प्रकार/उपमान)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्ययम्; उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)
द्वि-दलयोःof the two halves/leaves
द्वि-दलयोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), द्विवचनम्; द्विगु-समासः (द्वे दले यस्य)
निष्पाव-आदीनाम्of beans etc. (such as niṣpāva)
निष्पाव-आदीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootनिष्पाव (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध/Genitive), बहुवचनम्; तत्पुरुषः (निष्पावः आदिः येषाम्)
तेthose two (halves)
ते:
Adhikaraṇa/Sambandha (सन्दर्भ)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, द्विवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (here: referring to the two halves)
अन्तरेणbetween
अन्तरेण:
Desha/Relation (देश/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअन्तरेण (अव्यय)
Formअव्ययम्; उपसर्गार्थक-निपातः/पूर्वपद-प्रयोगः; ‘between/without’ अर्थे (here: between)
अन्तरिक्षम्the mid-space/atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता/Nominative), एकवचनम्
तद्-उभय-सन्धितम्connected with both (sides)
तद्-उभय-सन्धितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उभय (प्रातिपदिक) + सन्धित (√धा/√धा?; कृदन्त-प्रातिपदिक ‘सन्धित’ = joined/connected)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (अन्तरिक्षस्य); तत्पुरुषः (तयोः उभयोः सन्धितम् = connected with both)

FAQs

This verse explains antarikṣa as the intervening region between two domains, compared to the space between the two halves of a split seed—connected to both sides.

He uses a simple, visual analogy to help the listener grasp how learned teachers describe the measure and divisions of the celestial sphere and the ‘in-between’ region.

It encourages careful learning through clear analogies—approaching complex spiritual or philosophical topics with humility, structure, and intelligible examples.

←Previous Verse
Next Verse→