Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ウッダヴァは問うた。「宇宙の主よ、偉大な聖仙たちは創造のタットヴァ（要素）をいくつと数えたのでしょうか。私はあなたご自身から、九・十一・五・三、すなわち合計二十八と説かれるのを聞きました。けれども、二十六と言う者もいれば二十五と言う者もあり、七・九・六・四・十一と言う者もいます。さらに十七・十六・十三と言う者さえいます。彼らがこのように異なる数え方をした意図は何でしょうか。至上の永遠者よ、どうかお説きください。」

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ウッダヴァは問うた。「宇宙の主よ、偉大な聖仙たちは創造のタットヴァ（要素）をいくつと数えたのでしょうか。私はあなたご自身から、九・十一・五・三、すなわち合計二十八と説かれるのを聞きました。けれども、二十六と言う者もいれば二十五と言う者もあり、七・九・六・四・十一と言う者もいます。さらに十七・十六・十三と言う者さえいます。彼らがこのように異なる数え方をした意図は何でしょうか。至上の永遠者よ、どうかお説きください。」

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ウッダヴァは言った。「宇宙の主よ、賢者たちはタットヴァをいくつと数えたのでしょうか。私はあなたから9・11・5・3、すなわち28と聞きました。けれども26、25と言う者もおり、7・9・6・4・11と言う者もいれば、17・16・13と言う者もいます。これら多様な列挙の背後にある意図を、どうか私たちにお示しください。」

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

主クリシュナは答えた。「物質の諸要素は至る所に存在するゆえ、学識あるブラーフマナたちがそれをさまざまに分析するのは道理である。彼らの哲学は皆、我が神秘の力マーヤーの庇護のもとに語られた。ゆえに真理に背くことなく、彼らは何事でも語り得たのである。」

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

それは汝の言うとおりではない。わたしが語るとおりが真実である。哲学者たちの分析上の不一致を動かすのは、わたしの越え難い諸力である。

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

わたしの諸力が交わることで、論ずる者たちに多様な見解が生じる。だが、知性をわたしに定め、感官を制した者には認識の差が消え、ゆえに論争の原因そのものが鎮まる。

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

人の中の雄よ、微細と粗大の要素が互いに入り合うがゆえに、哲学者たちは各自の意向に従って、根本的な物質要素の数をさまざまに算定する。

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

一つの要素の中にも、他の要素が入り込んでいるのが見られる。先の原因においても後の結果においても、あらゆる仕方で要素は要素の中に存している。

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

ゆえに、これらの思索者のうち誰が語ろうとも、また計算において要素を先行する微細な原因の内に含めようと、後に現れる産物の内に含めようと、わたしはその結論を権威あるものとして受け入れる。各説には常に論理的説明が成り立つからである。

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

無始以来の無明に覆われた生類は、自力で自己覚悟を成就できない。ゆえに、絶対真理を如実に知り、その智を授け得る他の人格が必要である。

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

善性の知においては、生類と至上の統御者との間に質的差異は微塵もない。差異を想定するのは無益な臆測であり、その知自体もプラクリティのグナである。

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

プラクリティは本来、三つの物質的グナの均衡として存在し、それらは超越的霊魂ではなく自然にのみ属する。善・激・暗の三グナが、この宇宙の創造・維持・壊滅の有効因である。

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

この世では、サットヴァは知、ラジャスは果報を求める行為、タマスは無知と呼ばれる。時とはグナの攪乱した相互作用であり、諸機能的傾向の総体は原初のスートラ、すなわちマハット・タットヴァとして具現する。

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

わたしは九つの基本要素を説いた。享受する霊（プルシャ）、プラクリティ、プラクリティの原初の顕現たるマハット・タットヴァ、偽我、虚空、風、火、水、そして地である。

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

ウッダヴァよ。聴覚・触覚・視覚・嗅覚・味覚は五つの知覚の根であり、言葉・手・生殖器・肛門・足は五つの行為の根である。心はその両方に属する。

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

音・触・味・香・形は知覚の根の対象であり、歩行・発語・排泄・制作（技芸）は行為の根の働きである。

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

創造の初めに、プラクリティは善・激性・暗性の三グナによって、宇宙の微細な原因と粗大な顕現の総体としての姿を取る。至上のプルシャ、未顕のパラマートマはその相互作用に入り込まず、ただ一瞥をもって見守る。

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

マハット・タットヴァを先頭とする物質要素が変容するとき、それらは至上主の一瞥によってそれぞれの力能を授かる。さらに自然の力により融合し、宇宙の卵を生み出す。

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

ある哲学者たちは七つの要素を説く。すなわち地・水・火・風・空の五大に、意識あるアートマン（個我）と、物質要素と個我の双方の基盤であるパラマートマ（至上我）を加えた七つである。この説によれば、身体・諸根・プラーナ（生命気）およびあらゆる物質現象はこの七つから生じる。

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

ある哲学者たちは六つの要素を説く。五大（地・水・火・風・空）と、第六として至上の人格神バガヴァーンである。その主は自らより顕れた要素を具してこの宇宙を創造し、さらに自らその内に入られる。

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

ある者は四要素を説く。第四のアートマン（自己）から、火・水・食（地）が生じるという。これらが成立すると、万物の物質的創造が展開する宇宙の顕現が生み出される。

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

ある者は十七要素を数える。五大、五つの感覚対象（タンマートラ）、五根、心（マナス）、そして第十七として霊魂である。

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

同様に、十六の数え方では霊魂そのものが心であると言われる。また五大・五根・心・個我・至上のプルシャを数えるなら、十三要素となる。

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

十一の数え方では、霊魂と五大と諸根が含まれる。また粗と微の八つのプラクリティに、プルシャ（至上主）を加えて九とする説もある。

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

かくして偉大な賢者たちは、物質の諸要素をさまざまに分析した。十分な論理をもって説かれているゆえ、その提案はすべて道理にかなう。真の学識者にこの哲学的光彩が備わるのは当然である。

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

シュリー・ウッダヴァは問うた。「おおクリシュナよ、プラクリティとプルシャ（個我）は本性において異なるのに、互いに依り合い、相手の内に住むように見えるため、差別がないかのように映ります。ゆえに魂は自然の中に、自然は魂の中にあるように思われます。」

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

蓮華の眼をもつクリシュナよ、全知の主よ、どうか卓越した論理の妙を示す御言葉によって、我が胸の大いなる疑いを断ち切ってください。

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

生きとし生けるものの知はただあなたから生じ、またあなたの力によってここで奪われもします。まことに、あなたのアートマ・マーाया（内なる幻力）の真相を知るのは、あなた以外にありません。

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

至上主は言われた。「人々の中の雄よ、『プラクリティ』と『プルシャ』という区別は明らかである。この顕現した創造は変化を本性とし、自然のグナが攪拌され交錯することに基づいて絶えず転変する。」

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

愛するウッダヴァよ、三つのグナから成るわたしの物質エネルギー（マーヤー）は、それらのグナを通して働き、創造の多様さと、それを知覚する多様な意識を顕す。物質変化の顕現した結果は、アディヤートミカ（内的）、アディダイヴィカ（神的）、アディブハウティカ（物的）の三相として理解される。

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

視覚、見える形、そして眼の孔に映る太陽の反映は互いに働いて互いを顕す。しかし天空に立つ本来の太陽は自ら顕現する。同様に、万有の第一原因であり万物と別なる至上魂は、自身の超越的体験の光によって、相互に顕れる一切の究極の源として働く。

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

同様に、皮膚・耳・目・舌・鼻という感官と、微細身の働きである条件づけられた意識、心（マナス）、知性（ブッディ）、偽我（アハンカーラ）もまた、感官・対象・主宰神という三重の区別によって分析できる。

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

自然の三つのグナが攪乱されると、その結果の変化は「偽我（アハンカーラ）」として三相に現れる――善性（ヴァイカーリカ）、激情（ラジャス／アイーンドリヤ）、無明（ターマサ）。未顕のプラダーナから生じたマハット・タットヴァより生まれたこの偽我こそ、物質的迷妄と二元の分別の原因となる。

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

哲学者たちの思弁的論争――「この世界は実在する」「いや実在しない」――は、至上魂についての不完全な知に基づき、物質的二元を理解しようとするだけである。たとえ無益でも、わたし――自らの真の自己――から心を背けた者たちは、それを捨て去ることができない。

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「至上の主よ、果報を求める業に執する者の知性はあなたから逸れます。彼らが自らの行為によって高低の身体を受け、また捨てる仕組みをお説きください。」

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

おおゴーヴィンダよ、私にお説きください。霊性の自覚なき者にはこれは極めて理解し難い。世の人はマーヤーに欺かれ、しばしば賢者でさえこの事実に気づきません。

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

主クリシュナは言われた。「人の物質的な心は業の反作用によって形づくられ、五つの感覚と共にある。それは一つの身体から別の身体へ移り、霊魂はそれと異なりながらも後に従う。」

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

業の反作用に縛られた心は、見た対象やヴェーダの権威から聞いた対象など、感覚の対象を常に思念する。ゆえに心は対象と共に生起し滅するかのように見え、記憶と過去未来を弁別する力が衰える。

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

感覚の対象に没入すると、生きとし生けるものは以前の自己を再び思い出さない。何らかの理由で前の身体的同一性を完全に忘れること—それが「死」と呼ばれる。

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

最も慈悲深きウッダヴァよ、いわゆる「誕生」とは、人が新たな身体を全存在をもって自分そのものと同一視することにほかならぬ。夢や空想の体験をまるごと現実と受け取るように、新しい身を受け入れるのだ。

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

夢や空想に浸る者が以前の夢を思い出さぬように、今の身体にある者も、以前から存在していたのに、自分はつい最近生じたのだと思い込む。

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

感官の拠り所である心が身体との同一視を作り出したため、魂の実在の中にさえ、高・中・低という三種の物質的差別があるかのように現れる。かくして自己は内外の二元を生み出す。あたかも人が悪しき子をもうけるように。

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

愛しきウッダヴァよ、物質の身体は時の力によって絶えず生じ、また滅している。その速さは知覚できぬほどである。だが時は微細ゆえ、誰もそれを見ない。

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

灯火の炎、川の流れ、あるいは樹の実が変化の段階を経るように、すべての物質の身体もまた、年齢や状態などの変転をたどる。

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

灯火の輝きは、無数の光線が刹那ごとに生じ、変化し、滅しているにもかかわらず、迷妄の知をもつ者は一瞬の光を見て「これが灯の光だ」と偽って語る。流れる川でも、常に新しい水が通り過ぎ遠くへ去るのに、愚者は一点を見て「これが川の水だ」と言う。同様に、人の物質の身体は絶えず変化しているのに、命を空しくする者は身体の各段階を自分の真の同一性だと思い込み口にする。

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

人は実際には自らの過去の業の種から生まれるのではなく、不死であるがゆえに死ぬこともない。迷妄によって、生きものは生まれて死ぬように見える。ちょうど火が薪に依って現れ、やがて消えたように見えるのと同じである。

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

受胎、胎内の成長、誕生、乳児期、幼年期、青年期、中年期、老年期、そして死—これらが身体の九つの段階である。

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

これらの高低さまざまな身体状態は、心の思い描く作り事にすぎない。物質のグナとの交わりから生じる無知によって、生命はそれを自分だと取り込む。だが時に、幸運な者はその心の捏造を捨て去ることができる。

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

父や祖父の死によって自らの死を推し量り、息子の誕生によって自らの誕生のありさまを知ることができる。このように物質の身体の生起と滅尽を現実に理解する者は、もはやその二元の相に縛られない。

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

種子から樹が生まれ、成熟してついに枯れるのを見届ける賢者は、樹とは別なる証人として立つ。同様に、物質の身体の生と死を見守る証人も、その身体から離れている。

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

愚かな者は自分をプラクリティ（物質自然）から見分けられず、それを真実そのものと思い込む。触れ合うことで完全に惑わされ、輪廻（サンサーラ）へと入ってゆく。

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

業の果報によりさまよう束縛された魂は、サットヴァに触れて聖仙や神々の間に生まれ、ラジャスに触れてアスラまたは人となり、タマスに染まって幽鬼として、あるいは畜生界に生まれる。

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

踊り歌う人々を見て真似をするように、魂は本来物質行為の作者ではないのに、物質的知性の性質に魅了され、その性質を模倣するよう強いられる。

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

揺れる水に映る木々が揺れて見え、目を回せば大地が回転して見えるように、ダシャールハの末裔よ、心の空想から生じる感官の享楽の経験は虚偽である。夢に見た光景のごとく、魂の輪廻（サンサーラ）もまたそのようなものだ。

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

おお、ダシャールハの末裔よ。魂の物質的な生と感覚的享楽の経験は、実のところ虚偽である。揺れる水に映った木々が震えて見えるように、また目を回せば大地が回転して見えるように、同様にこの世は空想と夢のごとき迷妄にすぎない。

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

たとえ対象が実在しなくとも、感覚的享楽を思い続ける者には輪廻の生は去らない。夢の中の不快な出来事が、虚ろでありながらも現れるのと同じである。

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

それゆえ、ウッダヴァよ、物質の感官で感覚の対象を享受しようとしてはならない。二元性にもとづくこの仮構の迷いが、真我（アートマン）の悟りをいかに妨げるかを見よ。

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

たとえ悪人に突き放され、侮辱され、嘲られ、嫉まれようとも。殴られ、縛られ、職を奪われようとも。無知な者に唾を吐きかけられ、尿で汚され、さまざまに揺さぶられようとも――至上の善を求める者は、苦難の中にあっても理知によって自らを救い上げ、霊性の境地に安住して身を守るべきである。

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

たとえ悪人に突き放され、侮辱され、嘲られ、嫉まれようとも。殴られ、縛られ、職を奪われようとも。無知な者に唾を吐きかけられ、尿で汚され、さまざまに揺さぶられようとも――至上の善を求める者は、苦難の中にあっても理知によって自らを救い上げ、霊性の境地に安住して身を守るべきである。

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「語り手の中で最も優れた方よ、これを正しく理解するにはどうすればよいか、どうかお説きください。」

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

宇宙の魂よ、無知な者が人に加える不善の侮辱は、物質の本性があまりに強いため、学識ある者でさえ耐え難いものです。けれども、あなたの法に堅く住し、愛の奉仕に励み、蓮華の御足に依りて安らぎを得たあなたの帰依者だけが、そのような咎を忍ぶことができます。