Adhyaya 63

Verse 1

श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは言った。「おお、バラタの末裔よ。アニルッダの身内は彼の帰還を見ぬまま嘆き続け、雨季の四か月が過ぎ去った。」

Verse 2

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥

ナーラダからアニルッダの働きと捕縛の報を聞くと、主クリシュナを自らのイシュタ・デーヴァとして礼拝するヴリシュニ族は、ショーニタプラへと向かった。

Verse 3

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

ラーマとクリシュナに従うサートヴァタ族の勇将たち—プラデュムナ、ユユダーナ（サーティヤキ）、ガダ、サーンバ、サーラナ、ナンダ、ウパナンダ、バドラら—は、十二アクシャウヒニーの軍勢を率いて四方から集結し、バーナの都を全周にわたり包囲して攻城した。

Verse 4

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

ラーマとクリシュナに従うサートヴァタ族の勇将たち—プラデュムナ、ユユダーナ（サーティヤキ）、ガダ、サーンバ、サーラナ、ナンダ、ウパナンダ、バドラら—は、十二アクシャウヒニーの軍勢を率いて四方から集結し、バーナの都を全周にわたり包囲して攻城した。

Verse 5

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥

城外の園苑、城壁、見張り塔、城門が打ち砕かれるのを見て、バーナースラは怒りに燃え、同等の軍勢を率いて迎え撃つために出陣した。

Verse 6

बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥

バーナのために、主ルドラは子のカールティケーヤとプラマタたちを従え、牡牛ナンディに乗って、バララーマとクリシュナに戦いを挑んだ。

Verse 7

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भ‍ुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥

王よ、そのとき驚くべき、轟き渦巻き、身の毛もよだつ戦が始まった。主クリシュナは主シャンカラと、プラデュムナはグハ（カールティケーヤ）と相対した。

Verse 8

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥

バララーマはクンバーンダとクーパカルナと戦い、サーンバはバーナの子と戦い、サーティヤキはバーナ本人と戦った。

Verse 9

ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥

ブラフマーをはじめとする天界の主たち、牟尼、シッダとチャーラナ、さらにガンダルヴァ、アプサラー、ヤクシャらが、天のヴィマーナに乗ってこの戦いを見物しに来た。

Verse 10

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्‍च्युतै: ॥ ११ ॥

シャールンガの弓より放たれた鋭い矢によって、主シュリー・クリシュナはシャンカラの従者――ブータ、プラマタ、グヒヤカ、ダーキニー、ヤートゥダーナ、ヴェーターラ、ヴィナーヤカ等――を追い散らされた。

Verse 11

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्‍च्युतै: ॥ ११ ॥

さらにシャールンガの弓から放たれた鋭い矢で、シャウリなる主シュリー・クリシュナは、プレータ、マー トリ、ピシャーチャ、クシュマーンダ、ブラフマ・ラークシャサらをも追い払われた。

Verse 12

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्‍त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्‍त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥

ピナーカを携えるシヴァは、シャールンガを携える主クリシュナにさまざまな武器を放った。だがシャールンガパーニは少しも動じず、相応の対抗武器でことごとく無力化された。

Verse 13

ब्रह्मास्‍त्रस्य च ब्रह्मास्‍त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥

クリシュナは、ブラフマー・アストラにはブラフマー・アストラを、風の武器には山の武器を、火の武器には雨の武器をもって対抗し、さらにシヴァの私有のパーシュパタ・アストラには御自身のナーラーヤナ・アストラで応じられた。

Verse 14

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्‍त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥

あくびを起こさせる武器（ジュリンバナ・アストラ）で山主ギリーシャ（シヴァ）を惑わせ、あくびさせたのち、シャウリなる主クリシュナは剣・棍棒・矢でバーナースラの軍勢を討ち倒された。

Verse 15

स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥

プラデュムナの矢の豪雨に四方から苦しめられたスカンダは、四肢から血を流しつつ、孔雀の乗り物に乗って戦場を退いた。

Verse 16

कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥

バララーマの棍棒に苦しめられたクンバーンダとクーパカルナは倒れて死んだ。首領が討たれたのを見た兵たちは、四方へ散り散りに逃げ去った。

Verse 17

विशीर्यमाणं स्वबलं द‍ृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥

自軍が引き裂かれていくのを見て、バーナースラは激怒した。サーティヤキとの戦いを捨て、戦車で戦場を駆け、主シュリー・クリシュナに襲いかかった。

Verse 18

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥

戦いの狂熱に駆られたバーナは、五百の弓の弦を同時に引き絞り、それぞれに二本ずつ矢をつがえた。

Verse 19

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥

至上主シュリー・ハリは、バーナの弓をすべて同時に断ち切り、御者と戦車、馬をも討ち倒した。ついで主は法螺貝を高らかに吹き鳴らされた。

Verse 20

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥

そのとき、バーナースラの母コータラーは、子の命を救わんとして、裸で髪をほどいたまま、主クリシュナの前に現れた。

Verse 21

ततस्तिर्यङ्‍मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥

そこでガダーグラジャは裸の女を見ぬよう顔をそむけ、バーナースラは戦車を失い弓も折られたまま、その隙に都へ逃げ込んだ。

Verse 22

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्‍त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥

シヴァの従者たるブータの群れが追い払われると、三つの頭と三本の足をもつシヴァ・ジャヴァラが主クリシュナに襲いかかった。近づくそれは十方を焼き尽くすかのようであった。

Verse 23

अथ नारायण: देव: तं द‍ृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥

その武器が迫るのを見て、ナーラーヤナは自らの熱病武器、ヴィシュヌ・ジャヴァラを放たれた。かくしてシヴァ・ジャヴァラとヴィシュヌ・ジャヴァラは互いに戦った。

Verse 24

माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥

ヴィシュヌ・ジャヴァラの力に圧され、シヴァ・ジャヴァラは苦痛に叫んだ。ほかに安らぎを得られず恐れおののき、感官の主フリシーケーシャ、主クリシュナのもとへ避難し、合掌して讃嘆し始めた。

Verse 25

ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥

シヴァ・ジュヴァラは言った。「無量の力をもつ至上主よ、万有の内なるパラマートマーよ。私はあなたに礼拝します。あなたは清浄で完全な意識そのものであり、宇宙の創造・維持・滅尽の原因。ヴェーダが間接に示す、寂静なるブラフマンそのものです。」

Verse 26

कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥

時、宿命、業、ジーヴァとその性向、微細な物質要素、身体という場、プラーナ、偽我、諸感覚、そしてそれらの総体—種と芽の尽きぬ循環のように—これらはすべてあなたのマーヤーです。私はそのマーヤーを否定し超越するあなたに帰依します。

Verse 27

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥

あなたはさまざまな意図をもってリ―ラーを行い、神々と聖者と、この世のダルマの規範を支えておられる。さらにその遊戯によって、暴力に生き正道を外れた者を滅ぼされる。まさに今のご降誕は、大地の重荷を除くためである。

Verse 28

तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‍‍घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥

私はあなたの恐るべき熱病の武器の耐え難い威力に苦しめられている。冷たいのに燃えるようだ。肉体をもつ者は、物質的な望みに縛られ、あなたの御足の奉仕を避けるかぎり、苦しみの熱を受け続ける。

Verse 29

श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥

至上主は言われた。「三つの頭をもつ者よ、私は汝に満足した。わが熱病の武器への恐れは去れ。ここでの我らの対話を憶える者は、汝を恐れる理由がなくなるであろう。」

Verse 30

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥

そう告げられると、マーヘーシュヴァラの熱病は不失の主アチュタに礼拝して去った。だがバーナースラは戦車に乗り、ジャナールダナたるシュリー・クリシュナと戦うため進み出た。

Verse 31

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥

そのとき王よ、千の腕にさまざまな武器を携えたその阿修羅は、激怒して、円盤を持つシュリー・クリシュナに無数の矢を放った。

Verse 32

तस्यास्यतोऽस्‍त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥

バーナがなおも武器を投げ続けると、至上主は剃刀のように鋭い縁をもつチャクラで、彼の腕を木の枝のように次々と切り落とされた。

Verse 33

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥

バーナの腕が切り落とされていくのを見て、主シヴァはその信徒への憐れみから、チャクラを持つ御方（クリシュナ）に近づき、次のように語った。

Verse 34

श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्‍मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥

シュリー・ルドラは言った。「あなたこそがブラフマン、至高の光、言葉として顕れるブラフマンのうちに秘められた奥義です。心の汚れなき者はあなたを拝します。あなたは虚空のように清浄無垢です。」

Verse 35

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्‍‍घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य द‍ृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

虚空はあなたの臍、火は御顔、水は御精、天界は御頭。方角は御聴覚、地は御足、月は御心、太陽は御眼、そして私は御我慢である。大海は御腹、インドラは御腕である。

Verse 36

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्‍‍घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य द‍ृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

薬草は御身の毛、雨雲は御髪。ヴィリンチ（梵天）は御知性、創造の放出は御働き。プラジャーパティは御生殖器、ダルマは御心臓—まことにあなたこそ本初のプルシャ、世界を成り立たせる御方。

Verse 37

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्‍त्‍यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥

無碍の御住処をもつ主よ、この御降臨はダルマを守り、宇宙を益するためである。われら諸天は皆、あなたの威徳に支えられて、七つの世界を育み治める。

Verse 38

त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वद‍ृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥

あなたは本初のプルシャ、唯一にして第二なき御方。トゥリーヤとして超越し、自ら顕れ、自因なくして万因の因、至上の主である。しかも自らのマーヤーにより、物質の変化に応じて知覚され、諸グナが余すところなく現れる。

Verse 39

यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥

大いなる御方よ、太陽が自らの影（雲）に覆われても、その雲とあらゆる形を照らすように、あなたもグナに隠れたように見えてなお自ら光り、グナとそれを帯びる衆生を顕わにされる。

Verse 40

यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥

主よ、あなたのマーヤーにより知性を惑わされ、子や妻や家などに執着する者は、物質的苦悩の大海で、ある時は浮かび、ある時は沈みます。

Verse 41

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥

神より授かったこの人身を得ながら、感官を制せず、あなたの蓮華の御足を敬わぬ者は、まことに哀れむべきである。自らを欺いているだけだから。

Verse 42

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥

感官の対象（本性が正反対のもの）のために、真の自己であり最愛の友であり主であるあなたを捨てる者は、甘露を退けて毒を飲むに等しい。

Verse 43

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥

この梵天である私、他の神々、そして清らかな心の聖仙たちは皆、最愛の自己であり主であるあなたに、全身全霊で帰依しております。

Verse 44

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥

物質の生から解放されるため、至上主であるあなたを礼拝いたしましょう。あなたは宇宙を保ち、創生と滅尽の原因であり、平等にして完全に寂静、真の友であり真我であり礼拝される主。あなたは二つなき唯一者、あらゆる世界とすべての魂の拠り所です。

Verse 45

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥

このバーナースラは我が愛しき忠実な従者であり、わたしは彼に無畏を授けた。ゆえに主よ、悪魔の王プラフラーダに示されたように、彼にも御慈悲をお垂れください。

Verse 46

श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥

至上主は言われた。「愛しき主よ、あなたを喜ばせるため、われらはあなたの願いどおり必ず行う。あなたの結論にわたしは全面的に同意する。」

Verse 47

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥

わたしはこのヴァイローチャニの子なるアスラを殺さない。なぜなら、プラフラーダ・マハーラージャに「その子孫をわたしは殺さぬ」との恩寵を与えたからである。

Verse 48

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥

彼の虚しい驕りを鎮めるため、わたしはその腕を断った。また、その大軍は地上の重荷となっていたゆえ、わたしはそれをも討ち滅ぼした。

Verse 49

चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भ‍योऽसुर: ॥ ४९ ॥

彼には四本の腕が残り、老いと死を免れる。彼はあなたの主要な従者として仕え、ゆえにこのアスラは何ものをも恐れない。

Verse 50

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥

かくして恐れを離れたバーナースラは、頭を地に付けて主クリシュナに礼拝した。ついでアニルッダとその花嫁を戦車に乗せ、主の御前へと連れて来た。

Verse 51

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥

ついで主クリシュナは、上質の衣と装身具で美しく飾られたアニルッダとその妃を隊列の先頭に置き、完全な一個軍団で護衛させた。ルドラの承認を得て、主はシヴァに別れを告げ出立した。

Verse 52

स्वराजधानीं समलङ्‍कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्‌‌द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥

それから主は御都に入城された。都は旗と凱旋門で華やかに飾られ、通りと辻々には清めの水が撒かれていた。法螺貝とアーナカ、ドゥンドゥビーの響きの中、親族とバラモン、そして民衆が敬意をもって迎えに出た。

Verse 53

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥

朝早く起きて、シャンカラ（シヴァ）との戦いにおける主クリシュナの勝利を想起する者は、決して敗北を味わわない。