Adhyaya 15

Verse 1

श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。ついにヴラジャに住まわれるうち、主ラーマと主クリシュナがパウガンダ（六〜十歳）の年頃に達すると、牧人たちはお二方に牛の世話を任せた。友らと共に放牧しつつ、二人の少年は蓮華の御足の印を大地に刻み、ヴリンダーヴァナをこの上なく吉祥にされた。

Verse 2

तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भ‍ि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥

こうして遊戯を楽しまんと、主マーダヴァは笛を鳴らし、御名誉を歌う牧童たちに囲まれ、バララーマを伴い、牛の群れを先に立てて、花咲き満ち獣の糧も豊かなヴリンダーヴァナの森へ入られた。

Verse 3

तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥

至上主はその森を見渡された。そこは蜂や獣や鳥の優美な声に満ち、偉大なる魂の心にも似た澄みきった水を湛える湖により彩られ、百弁の蓮の香を運ぶ風がそよいでいた。これを見て、主クリシュナはその吉祥なる気配の中で遊ばんと御心を定められた。

Verse 4

स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥

原初の主は、赤みを帯びた新芽の美しさと果実・花の重みによって、堂々たる樹々が枝先で御足に触れようと身をかがめているのをご覧になった。そこで主はやさしく微笑み、兄に語りかけた。

Verse 5

श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥

至上主は言われた。「ああ、主たちの中の最勝者よ。見よ、不死の神々さえ礼拝する汝の蓮華の御足に、これらの樹々は頭を垂れ、花と実を捧げている。樹として生まれた原因である闇の無明を滅したいのだ。」

Verse 6

एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥

おお、原初の御方よ。これらの蜂は、全世界のティールタ（聖地）そのものであるあなたの栄光を歌い、道すがらあなたに従って礼拝している。きっと彼らは偉大なムニであり、あなたの最上の帰依者なのだ。たとえあなたが森に身を隠していても、罪なき御方よ、彼らは崇拝すべき主を捨てない。

Verse 7

नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥

礼拝されるべき御方よ。これらの孔雀は喜びに踊り、雌鹿たちはゴーピーのように愛しい眼差しであなたを喜ばせ、杜鵑たちは家に来た客を迎えるかのごとく、ヴェーダのスークタのような讃歌であなたを敬っている。森の住人はまことに幸いだ。偉大な魂が訪れれば、聖者はかくも自然に迎えるのである。

Verse 8

धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥

今日、この大地はまことに幸いとなった。あなたが御足で草や灌木に触れ、指の爪で樹々と蔓を撫で、慈悲の眼差しで川、山、鳥、獣を恵まれたからである。だが何よりも、あなたは両腕の間にゴーピーたちを抱きしめた――その恩寵は、吉祥の女神シュリー（ラクシュミー）さえ憧れる。

Verse 9

श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥

シュリー・シュカデーヴァは語った――このように、吉祥なるヴリンダーヴァナの森とその住人たちに満ち足りた主シュリー・クリシュナは、友なる牧童たちとともに、ゴーヴァルダナの麓、ヤムナー河の岸辺で牛や諸々の獣を放牧しつつ歓喜して遊ばれた。

Verse 10

क्‍वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्‍वचित् । क्‍वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्‍वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्‍वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्‍वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥

ある時、ヴリンダーヴァナの蜜蜂たちはバクティの恍惚に酔い、目を閉じて歌いだした。すると主シュリー・クリシュナは、サンカルシャナ（バララーマ）とともに森の小径を進みつつ、友らが御方のリーラーを歌う中で、その歌声をまねて応えられた。

Verse 11

क्‍वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्‍वचित् । क्‍वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्‍वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्‍वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्‍वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥

ある時は、やわらかな声で鸚鵡のさえずりをまね、ある時は甘美な声で杜鵑の呼び声をまね、またある時は白鳥の鳴き声をまねられた。さらに、踊る孔雀をまねて自らも舞い、牧童の友らを笑わせられた。

Verse 12

क्‍वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्‍वचित् । क्‍वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्‍वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्‍वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्‍वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥

ある時は、雲の轟きのように深い声で、群れから遠く離れた獣たちを名指しして愛情深く呼び戻された。その魅惑の呼び声に、牛たちも牧童たちも心を奪われた。

Verse 13

चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥

ある時は、チャコーラ、クラウンチャ、チャクラーアフヴァ、バーラドヴァージャ、孔雀などの鳥の声をまねて叫び、またある時は、獅子や虎を恐れるふりをして小さな獣たちとともに走り去られた。

Verse 14

क्‍वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥

ある時、遊び疲れた兄バララーマが牧童の膝に頭をのせて横たわると、主シュリー・クリシュナは自らその御足を揉み、ほかの奉仕もして安らぎを与えた。

Verse 15

नृत्यतो गायत: क्‍वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥

ある時、牧童たちが踊り、歌い、跳ね回り、戯れに組み合っていると、クリシュナとバララーマは手を取り合ってそばに立ち、その遊びを称えて笑い合った。

Verse 16

क्‍वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥

ある時、組み合いの遊びで疲れた主クリシュナは木の根元に身を寄せ、柔らかな小枝と芽の床に横たわり、牧童の友の膝を枕として憩われた。

Verse 17

पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥

そのとき、偉大な心をもつ牧童たちのある者は主の蓮華の御足を揉み、また罪なき清らかさにより相応しい者たちは扇で巧みに至上主をあおいで奉仕した。

Verse 18

अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥

大王よ、ほかの少年たちはその場にふさわしい心を魅了する歌を静かに歌い、主への愛によりその心はとろけるように潤んだ。

Verse 19

एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥

このように、女神ラクシュミーに仕えられる柔らかな蓮華の御足をもつ至上主は、内なるマーヤーによって超越の威徳を隠し、牛飼いの子として戯れられた。村の少年たちと共に素朴に遊びながらも、しばしば神のみが成し得る奇跡の業を示された。

Verse 20

श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥

ある時、牧童たち――ラーマとクリシュナの親友シュリーダーマをはじめ、スバラ、ストーカクリシュナら――は愛情をこめて次のように語った。

Verse 21

राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥

[牧童たちは言った。]「ラーマよ、ラーマよ、強き御腕の方よ！ クリシュナよ、悪しき者を滅ぼす方よ！ ここから遠くない所に、棕櫚の木が列をなす大いなる森があります。」

Verse 22

फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥

その森では果実がたくさん木から落ち、すでに地に落ちているものも多いのですが、邪悪なデーヌカがそれらを押さえて見張っています。

Verse 23

सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥

「ラーマよ、クリシュナよ！ デーヌカはきわめて強大なアスラで、驢馬の姿を取っています。彼は同じほどの力をもつ多くの仲間や親族に取り囲まれています。」

Verse 24

तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥

魔王デーヌカが人を喰らったため、人々も獣もターラの森へ行くのを恐れる。おお敵を討つ者よ、鳥の群れさえその森を避けている。

Verse 25

विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥

そこには、いまだ誰も味わったことのない香り高い果実がある。ほら、ターラの実の芳香が四方に広がっている。

Verse 26

प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥

おおクリシュナ、その果実を私たちに取ってください。香りに心が惹きつけられています。親愛なるラーマよ、望みは大きい。よろしければターラの森へ行きましょう。

Verse 27

एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥

親しい仲間の言葉を聞くと、クリシュナとバララーマは笑い、彼らを喜ばせようとして、牧童たちに囲まれターラヴァナへ向かった。

Verse 28

बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥

主バララーマはまずターラの森に入られた。ついで狂える象の力のように、両腕でターラの木々を激しく揺さぶり、果実を地に落とされた。

Verse 29

फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥

落ちる果実の音を聞くや、驢馬の姿の阿修羅デーヌカは突進し、大地と木々を震わせて襲いかかった。

Verse 30

समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्‌भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥

力ある魔驢は主バラデーヴァに突進し、後ろ脚の蹄で御胸を鋭く打った。ついで大声でいななきながら走り回った。

Verse 31

पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥

王よ、怒りに燃えたデーヌカは再び主バララーマに近づき、背を向けて構え、憤怒の叫びとともに両後脚を主に投げつけた。

Verse 32

स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥

すると主バララーマはその蹄をつかみ、片手でぐるぐると振り回して、ヤシの木の梢へ投げつけた。その激しい回転でデーヌカは命を落とした。

Verse 33

तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥

その身が当たると、森で最も高いヤシの木は大きく揺れ、重い梢ごと折れた。その揺れが隣の木をも震わせ、折れた木がまた別の木を打つ――かくして多くの木々が揺れ、折れ砕けた。

Verse 34

बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥

主バララーマの御戯れにより、驢馬の魔の屍が最も高い椰子の頂へ投げ上げられると、すべての椰子は大風に煽られたかのように揺れ、互いに打ち合った。

Verse 35

नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥

愛しきパリークシットよ、無限にして宇宙の主たるバガヴァーン・バララーマがデーヌカーサुरを討ったことは驚くに足らぬ。全宇宙は、経糸と緯糸に布が依るように、彼のうちに織り込まれているのだから。

Verse 36

तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥

すると、デーヌカーサुरの縁者である他の驢馬の魔たちは、仲間の死に憤り、皆いっせいにクリシュナとラーマへ襲いかかった。

Verse 37

तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥

王よ、魔たちが襲いかかると、クリシュナとラーマは戯れのままに、次々とその後ろ脚をつかみ、皆を椰子の梢へ投げ上げた。

Verse 38

फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥

そのとき大地は、果実の山と、折れた椰子の梢に絡まった魔たちの屍とで美しく覆われ、雲に飾られた天空のように輝いた。

Verse 39

तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥

二人の兄弟のこの偉大な御業を聞き、半神たちをはじめ高き存在は花を降らせ、楽を奏し、祈りと讃歌によって栄光を称えた。

Verse 40

अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥

こうして人々は恐れを離れ、デーヌカが討たれた森へ戻ってヤシの実を食べた。牛たちもまた、そこで安心して草を食むことができた。

Verse 41

कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥

それから蓮華の花弁のような眼をもつ主シュリー・クリシュナは、その栄光を聞き唱えることが最も清らかな功徳となるお方として、兄バララーマと共にヴラジャへ帰られた。道すがら従う牧童たちは主の誉れを歌い続けた。

Verse 42

तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिद‍ृक्षितद‍ृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥

牛の巻き上げた塵にまみれた御髪には孔雀の羽と森の花が飾られ、主クリシュナは艶やかな眼差しと麗しい微笑みをたたえ、笛を奏でられた。伴侶たちはその栄光を歌い、ゴーピーたちは一目見んとする切なる眼で、皆そろって迎えに進み出た。

Verse 43

पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥

ヴラジャの乙女たちは蜂のような眼でムクンダの麗しい御顔の蜜を飲み、昼の別離から生じた苦熱を捨て去った。恥じらいと微笑みと従順さに満ちた横目の一瞥を、正しき敬意の供えとして主は受け取り、シュリー・クリシュナは牧人の里へと入られた。

Verse 44

तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥

母ヤショーダーと母ローヒニーは、二人の御子に深い母の愛を注ぎ、御望みとふさわしい時に応じて、最上の品々と至高の祝福を捧げ続けた。

Verse 45

गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥

沐浴や香油塗布、按摩などによって、田舎道を歩いた疲れは二人の若き主から消え去った。ついで麗しい衣をまとい、超越の花輪と芳香で荘厳された。

Verse 46

जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥

母たちが捧げた美味なる食を満ち足りていただき、さまざまに慈しまれたのち、二人の兄弟は上等の寝床に横たわり、ヴラジャで安らかに眠りについた。

Verse 47

एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्‍वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥

王よ、このように至上主クリシュナはヴリンダーヴァナ一帯を遊行し、御戯れ（リーラー）を示された。ある時、バララーマを伴わず、友らに囲まれてカリندی（ヤムナー）河へ赴かれた。

Verse 48

अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥

その時、灼けつく夏の日差しに苦しむ牛たちと牧童たちは、渇きに迫られてヤムナーの水を飲んだ。しかしその水は毒に汚されていた。

Verse 49

विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥

毒の水に触れた途端、主の神威により牛も牧童たちも意識を失い、水際に息絶えて倒れた、クル族の勇者よ。

Verse 50

विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥

その有様を見たヨーガの主の主、主クリシュナは、他に依りどころなき自らの信徒を憐れみ、甘露を降らす眼差しでただちに彼らを蘇らせた。

Verse 51

ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥

記憶と意識を取り戻すと、牛も牧童たちも水辺から起き上がり、皆が大いに驚いて互いを見つめ合った。

Verse 52

अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥

王よ、牧童たちはこう思った。「私たちは毒を飲んで確かに死んだのに、ゴーヴィンダの慈悲の眼差しによって、自らの力で再び起き上がり命を得たのだ。」