Adhyaya 14

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति

かくして『アグニ・プラーナ』—原初のマハープラーナ—において、「アーディ・パルヴァ等の叙述」と名づけられた第十三章は終わる。ここに第十四章「クル族とパーンダヴァ族の戦争の叙述」が始まる。アグニは語った。ユディシュティラの軍とドゥルヨーダナの軍はクルクシェートラへ赴いたが、ビーシュマ、ドローナらを見て、彼は戦わなかった。彼らが師であり長老であったからである。

Verse 2

पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

至福なる主はパールタに告げた。「ビーシュマらは嘆くべきではない。身体は滅びゆくが、身体に宿る自己（アートマン）は滅びない。」

Verse 3

विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय

「この自己は至上のブラフマンである。『我はブラフマンなり』としてそれを知れ。成就と不成就に等心なるヨーギーは、王法（ラージャダルマ）を正しく護り、統治すべし。」

Verse 4

कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले

そののち、クリシュナの教えを受けたアルジュナは、楽器の轟きの中、戦車上にあって戦った。開戦の初め、ドゥルヨーダナ軍ではビーシュマが総大将となった。

Verse 5

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः

また、パーンダヴァ側のシカンディーは、まことに（彼と）戦いを交えた。その戦いにおいて、ドリタラーシュトラの子らはビーシュマの軍勢とともに、パーンダヴァらをも打ち倒した。

Verse 6

धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः

戦場において、シカンディを先頭とするパーンダヴァらはダールタラーシュトラ族を討ち、クル族とパーンダヴァ軍の戦いは、デーヴァとアスラの戦争のごとき様相を呈した。

Verse 7

बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्

神々が安穏のうちに見守る中、それは彼らの歓喜を増す因となった。ビ―シュマの飛び道具によって、パーンダヴァ軍は十日のうちに打ち倒された。

Verse 8

दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा

まことに十日目、アルジュナは勇将ビーシュマに矢の雨を降らせた。さらに、ドルパダの命に従うシカンディーも、雨雲が雨を注ぐように武器を浴びせかけた。

Verse 9

हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च

象・馬・戦車・歩兵は互いの武器によって倒れた。さらに、死の時を自ら選べる恩寵を持つビーシュマは、戦いの正しい道筋と作法をも示した。

Verse 10

वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः

讃歌によって称えられ、彼は矢の床に横たわりつつ、ヴァス（Vasu）の世界へ赴く定めのままに在った。さらに、太陽の北行たるウッタラーヤナ（Uttarāyaṇa）を見つめ、揺るがず、ヴィシュヌを観想し、その御名を讃えていた。

Verse 11

दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः

しかしドゥルヨーダナが悲嘆に沈んだとき、ドローナが総大将となり、パーンダヴァ軍が歓喜していたとき、ドゥリシュタデュムナが軍勢の将となった。

Verse 12

तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे

両者の間に激烈な戦いが起こり、ヤマの国（すなわち死者の数）を増大させた。ヴィラाट、ドルパダらは、ドローナという大海に沈むがごとく滅びた。

Verse 13

दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ

ドゥルヨーダナの大軍は、象・馬・戦車・歩兵より成り、ドゥリシュタデュムナが統率していたが、ドローナに対してはまるで時（死）そのもののように見えた。

Verse 14

हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले

「アシュヴァッターマンは討たれた」と告げられると、ドローナは武器を捨てた。ドゥリシュタデュムナの矢に圧倒され、地に倒れ伏した。

Verse 15

अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्

「anyonyāstra-nipīḍitam（互いの武器により圧迫される）」という読みに関しては、kha・gha写本に見え、印のある二つの写しがそれを示す。第五日、抗し難き勇士はクシャトリヤの全軍を打ち砕き、そしてドゥルヨーダナが悲嘆に沈むとき、カルナがまことに軍の総大将となった。

Verse 16

अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्

その後、アルジュナとパーンダヴァたちの間に戦いが起こり、武器をもっても、また武器なくしても戦われ、きわめて凄烈で、まるで神々とアスラの戦争のようであった。

Verse 17

कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः

「カルナとアルジュナの合戦」と呼ばれる戦いにおいて、カルナは矢でオーリナを討ち倒した。だが二日目には、カルナ自身がアルジュナによって倒された。

Verse 18

शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः

シャリヤは半日ほど戦ったが、その後ユディシュティラがまことに彼を討った。軍勢を滅ぼされたスヨーダナ（ドゥルヨーダナ）は、ビーマセーナと戦った。

Verse 19

बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्

多くの人々や他の者たちを討ったのち、彼はビーマセーナに語りかけた。だが相手がガダー（棍棒）で打ちかかると、ビーマはそれを斬り倒した。

Verse 20

गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्

棍棒（ガダー）によって彼はその王の年少の弟たちを打ち倒し、さらに第十八日、夜に、パーンダヴァ軍が眠りに落ちている間に、その兵力を倒した。

Verse 21

अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्

しかし大いなる力を具えたアシュヴァッターマンは、ドラウパディーの子らをパンチャーラ族とともに、さらにドゥリシュタデュムナをも殺し、アクシャウヒニーに等しい規模の殺戮をもたらした。

Verse 22

पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च

ついでアルジュナは、子を失って泣き崩れるドラウパディーを見て、アイシカ（Aiṣika）の武器によってその男の頭頂の宝珠を奪い取った。

Verse 23

अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः

ハリ（ヴィシュヌ／クリシュナ）は、アシュヴァッターマンの武器により焼かれたウッタラーの胎内の胎児をまことに蘇らせ、その子は王パリークシットとなった。

Verse 24

कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे

クリタヴァルマン、クリパ、そしてドローニ（アシュヴァッターマン）の三人は、その後戦場から逃れた。パーンダヴァたち、サーティヤキ、クリシュナ——合わせて七人——は救われ、他は誰も助からなかった。

Verse 25

स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः

ユディシュティラは、ビーマらとともに嘆き悲しむ女たちを慰め、討たれた勇士たちの葬送儀礼を法にかなって整えたのち、定めの水供（ウダカ）と財宝その他の布施を施した。

Verse 26

भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्

王は、シャーンタヌの子ビーシュマより、安寧を授けるあらゆるダルマ—王の務め（ラージャ・ダルマ）、解脱へ導く法（モークシャ・ダルマ）、布施の法（ダーナ・ダルマ）—を聞き、よく教えられてダルマに確立した。

Verse 27

अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्

アシュヴァメーダを成就したのち、敵を砕く者はブラーフマナたちに布施を施した。アルジュナからマウサラの惨禍とヤーダヴァ族の滅亡を聞き、パリークシトを王位に据え、弟たちとともに天界に至った。