Adhyaya 36

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

Sang Dewi bersabda: “Benar apa yang engkau katakan—Sungai Prācī sukar dijumpai di mana-mana; terlebih lagi di Kurukṣetra, di Prabhāsa, dan demikian pula di Puṣkara.”

Verse 2

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी । माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो

“Bagaimanakah Prācī, sang pemusnah dosa, mencapai Prabhāsa dan ditegakkan di sini? Ceritakanlah seluruh kemuliaan Prācī yang melenyapkan segala dosa. Wahai Maheśāna, jika aku kekasihmu, wahai Tuhan, mohon kisahkanlah.”

Verse 3

ईश्वर उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा । कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका

Īśvara bersabda: “Baik sekali ucapanmu, wahai yang mulia; Prācī memang langka di mana-mana, bahkan di Kurukṣetra dan di Puṣkara. Maka di Prabhāsa ia lebih utama dan termasyhur.”

Verse 4

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् । नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्

“Namun di Prabhāsa, wahai Mahādevī, hadir Prācī sang pemusnah dosa. Wahai Dewi para dewa, orang yang tiada kebajikan tidak sungguh mengenalnya—dia yang sanggup mencabut hingga ke akar buah karma.”

Verse 5

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने

“Mereka yang meminum Prācī yang suci—Dewi Sarasvatī—tidak patut dianggap manusia biasa. Ini benar, sungguh benar, wahai yang berwajah elok.”

Verse 6

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा

Berbahagialah para resi itu; berbahagia dan penuh pahala para pertapa itu, yang senantiasa hari demi hari meminum air suci Sarasvatī.

Verse 7

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये । चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्

Mereka sungguh para dewa, bukan manusia biasa, yang meminum air dari tiga sungai ini—Candrabhāgā, Gaṅgā, dan Dewi Sarasvatī.

Verse 8

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती

Baik sudah makan maupun belum, baik siang maupun malam—di tempat di mana Prācī Sarasvatī hadir, tidak ada batasan waktu.

Verse 9

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा

Bahkan rusa-rusa yang terus-menerus meminum air Prācī Sarasvatī pun akan pergi ke surga—sebagaimana para dvija utama mencapainya melalui yajña.

Verse 10

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती

Untuk pemenuhan sempurna segala tujuan manusia, wilayah suci itu paling utama; sebab di sana Dewi Prācī Sarasvatī laksana Cintāmaṇi, permata pengabul hasrat.

Verse 11

यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती

Sebagaimana sapi Kamadhenu menganugerahkan buah segala hasrat, demikian pula Dewi Prācī Sarasvatī menganugerahkan surga dan moksha sekaligus.

Verse 12

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्

Di tempat delapan puluh delapan ribu resi yang menahan benih berdiam dalam sanyasa—kesucian apa lagi yang diingat melebihi itu?

Verse 13

यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् । ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने

Di sana, di wilayah Prācī, siddha Maṅkaṇaka yang mengendalikan diri bersemayam; dan di sana pula, wahai yang berwajah elok, aku menjalani vrata penebusan bagi brahma-hatyā.

Verse 14

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

Di Vṛṣa-tīrtha yang mahapunya, bersandar pada tepi Prācī—setelah perang Bhārata usai—Kirīṭin (Arjuna), terdorong batinnya oleh Viṣṇu, dahulu melaksanakan penebusan di tīrtha itu juga.

Verse 15

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद

Di antara semua tīrtha di tiga dunia, tīrtha itu dikenang sebagai yang utama—pemusnah dosa, penumbuh kebajikan, dan penganugerah kemasyhuran suci bagi makhluk.

Verse 16

सूत उवाच । आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् । प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः । ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो

Sūta berkata: Setelah demikian diucapkan, Sang Dewi bersabda kepada Śaṅkara, penyejahtera dunia: “Bagaimana Pārtha, penakluk kota-kota musuh, memperoleh prāyaścitta? Wahai Prabhu, bagaimana dosa yang lahir dari musnahnya sanak keluarga itu berakhir?”

Verse 17

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः । प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्

Demikian disapa, Viśveśa—Nīlalohita—berbicara kembali, menjelaskan sebagaimana adanya sebab mengapa prāyaścitta itu menjadi perlu.

Verse 18

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते

Īśvara bersabda: “Dengarkanlah dengan penuh perhatian, wahai yang mulia, kisah pemusnah dosa ini; siapa mendengarnya dengan bhakti, jiwanya menjadi suci.”

Verse 19

योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः । स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्

“Wahai Dewi, dia yang termasyhur itu—Kirīṭī, penunggang kereta putih—setelah menaklukkan seluruh Kaurava, membinasakan kuda-kuda dan gajah-gajah mereka.”

Verse 20

पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् । नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्

“Sesudah itu, ketika Bhīma membunuh Suyodhana, Nara itu—bersama Nārāyaṇa—berangkat dari medan perang dan pulang ke rumah.”

Verse 21

द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः । स विज्ञाय तदाऽयान्तौ नरनारायणावुभौ

Dengan hasrat memandang Dharmasuta (Yudhiṣṭhira), ia tampak berdiri di sana—bersujud hormat, kedua tangan terkatup. Maka sang raja mengenali bahwa yang datang itu Nara dan Nārāyaṇa.

Verse 22

राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् । भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ

Raja Yudhiṣṭhira berkata kepada para penjaga pintu di gerbang: “Kalian harus menahan dua orang ini yang telah datang dan berdiri di ambang pintu.”

Verse 23

नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ । एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ

“Nara dan Nārāyaṇa itu kejam, berlumur lumpur dosa”—demikianlah orang berkata; lalu kedua-duanya pun datang ke gerbang pada saat itu.

Verse 24

भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ । तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्

“Raja tidak berkehendak melihat kalian berdua, sebab kalian pelaku kelaliman.” Berdiri di sana, Nara sendiri kembali bertanya kepada sang pejabat istana (pratīhāra).

Verse 25

आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ । प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्

“Apa sebabnya raja tidak memandang kami berdua, yang patuh dan terkendali?” Lalu sang raja, dengan takzim menunduk, berkata kepada penjaga pintu yang berdiri di hadapannya.

Verse 26

नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् । दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः । पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्

Nara, bersama Nārāyaṇa dan tak gentar bahkan terhadap neraka, dituduh bersalah; sebab kerabatmu yang berpihak kepada Duryodhana telah terbunuh, dan para raja yang laksana ayah bagi banyak orang pun gugur; maka ia sungguh dianggap sebagai wadah dosa.

Verse 27

एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः । तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्

Setelah ia berkata demikian, Sang Bhagavān memandang wajah Hari. Lalu Ia menyatakan kebenaran ini—sebagaimana raja telah mengucapkannya kepadamu.

Verse 28

एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् । कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्

Setelah itu dikatakan, Nara kembali berkata kepada Janārdana: “Wahai Kṛṣṇa, katakanlah—bagaimana kami dapat disucikan dari dosa?”

Verse 29

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् । तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्

“Jelaskan dengan terang bagaimana aku memperoleh kesucian melalui mandi suci di tīrtha; dan wahai Kṛṣṇa, katakan pula bagaimana Gaṅgā dan tīrtha-tīrtha lainnya melenyapkan dosa ini.”

Verse 30

कृष्ण उवाच । मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

Kṛṣṇa bersabda: “Wahai putra Kuntī, jangan pergi ke Gayā; jangan ke Gaṅgā, dan jangan pula ke Puṣkara. Wahai yang terbaik di antara para Kuru, pergilah ke tempat Prācī Sarasvatī mengalir.”

Verse 31

ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः । तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती

Bahkan pembunuh brāhmaṇa, peminum minuman memabukkan, dan para pelaku dosa lainnya pun—setelah mandi suci di sana, di tempat mengalirnya Sarasvatī Prācī—dibebaskan (dari dosa).

Verse 32

नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् । सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्

Setelah diajar oleh Nārāyaṇa, orang itu segera—menuruti sabda-Nya—berjalan bersama-Nya dan sampai ke tīrtha kuno yang utama, yakni Prācī yang mulia.

Verse 33

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्

Setelah berpuasa tiga malam dan mandi suci—dengan jiwa terkendali, menjalankan laku pada tiga waktu—ia pun terbebas dari dosa yang telah menumpuk sejak dahulu.

Verse 34

विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्

Mengetahui bahwa ia telah disucikan, Raja Dharmasuta segera datang bersama saudara-saudaranya untuk menemui sang ‘banteng di antara manusia’.

Verse 35

ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्

Kemudian, melihatnya bersujud dan berdiri di hadapannya, Dharmaputra—dengan hati bersukacita—memeluknya serta menanyakan kesejahteraannya.

Verse 36

भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः । आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः

Saat itu, dikelilingi para saudara seperti Bhīma serta rombongan para guru dan sesepuh, lelaki yang kaya kebajikan itu dipeluk mereka dengan sukacita.

Verse 37

एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् । स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्

Inilah mahātīrtha itu, yang termasyhur dengan nama “Prācīna”. Dengan menjalankan tata cara mandi suci di sini, ia menjadi penyuci bagi manusia—bahkan bagi yang lain juga.

Verse 38

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः । विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्

Bahkan orang yang bersalah karena brahmahatyā pun—bila berpuasa tiga malam lalu mandi di tīrtha ini—dibebaskan dari dosa itu dan bersukacita di surga laksana Rudra.

Verse 39

प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया । प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि

Wahai Dewi, Aku senantiasa berdiam di Prācīna bersama engkau; dan wahai yang bercahaya, di mahākṣetra Prabhāsa Aku menetap di sana dengan cara yang istimewa.

Verse 40

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः

Barang siapa melepaskan tubuhnya di tepi utara Sungai Sarasvatī—di Prācīna, wahai yang elok—ia tidak kembali lagi ke dunia ini.

Verse 41

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् । नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः

Dengan mandi suci di sini, seseorang memperoleh pahala berlimpah setara dengan yajña Aśvamedha. Dan dengan laku pantang serta puasa, hendaknya ia mengekang—seakan mengeringkan—tubuhnya sendiri melalui tapa.

Verse 42

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

Para tapasvin yang hidup dengan air, seakan-akan memakan angin, atau bersandar pada daun-daunan; demikian pula mereka yang senantiasa berbaring di tanah telanjang—serta yang menjalankan disiplin-disiplin lain yang beragam.

Verse 43

एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः । न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

Demikianlah, bagi mereka yang tinggal di Maṅkyāśrama ketika maut datang: mereka bukan lagi manusia biasa—mereka adalah para dewa. Kebenaran ini kukatakan kepadamu.

Verse 44

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् । श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्

Di tīrtha ini, siapa pun yang dengan śraddhā memberi kepada seorang dvija utama walau hanya sebutir debu emas, memperoleh pahala setara Gunung Meru.

Verse 45

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

Mereka yang melakukan śrāddha di tīrtha ini akan pasti menuju svarga, bersama dua puluh satu generasi garis keluarganya.

Verse 46

पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा

Di tīrtha yang dicintai para Pitṛ ini, dengan satu persembahan piṇḍa saja mereka dipuaskan; sebagaimana śrāddha di Gayā, mereka mencapai Brahmaloka.

Verse 47

कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति

Pada caturdaśī di paruh gelap (kṛṣṇa-pakṣa), mandi di sana senantiasa dianjurkan. Siapa pun yang, meski hanya dengan ampas minyak dan air, mempersembahkan piṇḍa di sana—para leluhurnya memperoleh kepuasan tak berkesudahan, dan ia mencapai Pitṛloka.

Verse 48

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

Lagi pula, mereka yang bersedekah makanan (anna-dāna) melangkah di jalan menuju mokṣa.

Verse 49

दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

Siapa pun yang di sana mempersembahkan dadhi (dadih) yang menyenangkan kepada seorang brāhmaṇa, ia mencapai Agniloka dan menikmati kenikmatan yang amat indah.

Verse 50

ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्

Siapa pun yang dengan bhakti memberikan selimut wol sebagai penutup kepada brāhmaṇa yang utama, ia pun meraih siddhi tertinggi yang amat sukar diperoleh oleh manusia lainnya.

Verse 51

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

Dan siapa pun yang masuk ke air suci di sini untuk melenyapkan kenajisan, hendaknya dinyatakan bahwa dengan mudah ia memperoleh pahala yang setara dengan persembahan dana sapi (go-dāna).

Verse 52

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

Siapa pun yang mandi di sana dengan bhāva (ketulusan devosi), ia terbebas dari segala dosa dan dimuliakan di alam Brahmā (Brahmaloka).

Verse 53

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः

Dengan tarpaṇa dan persembahan piṇḍa, para leluhur—meski berada dalam keadaan neraka—tetap menuju surga, sebab oleh putra yang saleh mereka sungguh diselamatkan.

Verse 54

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्

Setelah mencapai Sarasvatī yang mengalir ke timur, ia menuju tīrtha di Himālaya. Hendaknya ia melepaskan apa yang ada di tangannya, lalu menyekanya dengan siku.

Verse 55

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः

Apa pun keinginan yang direnungkan seseorang lalu ia melepaskan nyawanya di sana, oleh daya kemuliaan tīrtha itu ia memperoleh keinginan tersebut sepenuhnya.

Verse 56

अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे । सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर

Wahai Dewi, dahulu kala Gāṅgeya pernah melantunkan satu ujaran lagi kepada Yudhiṣṭhira: ‘Sungguh benar adanya—wahai Yudhiṣṭhira, kami terlahir di Sungai Gaṅgā.’

Verse 58

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

Di antara segala sungai, Sarasvatī adalah yang paling suci; Sarasvatī senantiasa menganugerahkan kebahagiaan bagi dunia-dunia. Bahkan manusia yang diliputi duka besar, setelah mencapai Sarasvatī, tidak lagi bersedih—baik di sini maupun di alam sana.

Verse 97

याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

Apa pun sungai yang ada di dunia ini, di antara semuanya Sarasvatī-lah yang paling suci dan penuh pahala.