Adhyaya 105

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते

Īśvara bersabda: Kini akan Kunyatakan kepadamu satu lagi tempat suci yang luhur dan rahasia, yang melenyapkan segala dosa manusia; akan Kuceritakan kepadamu dengan rinci.

Verse 2

प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः

Keagungan dewa utama dan kemuliaan para penghuni yang bertapa di sana selama satu kalpa dinyatakan—di sana ada Someśa, pembinas a para asura, serta Pitāmaha (Brahmā) dalam wujud kanak-kanak.

Verse 3

अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः

Arkasthala, Āditya, Prabhāsa, dan Śaśibhūṣaṇa—mereka inilah enam dewa terunggul yang ditegakkan di kṣetra suci Prābhāsika (Prabhāsa).

Verse 4

तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्

Dengan darśana semata kepada mereka, seseorang menjadi tuntas tujuan hidupnya; dan niscaya terbebas dari dosa-dosa mengerikan yang terkumpul sejak kelahiran.

Verse 5

देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः

Sang Dewi bersabda: Engkau telah menuturkan kemuliaan para dewa yang disebut sebelumnya. Namun di Prabhāsa engkau berkata bahwa Pitāmaha berwujud kanak-kanak—bagaimana sabda itu harus dipahami?

Verse 6

अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्

Di semua tempat lain, Pitāmaha berwujud tua. Bagaimana beliau hadir di sini demikian, dan kemuliaan apakah yang dikenang tentang beliau di sini?

Verse 7

कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो

Wahai Tuhan para dewa, bagaimana Ia harus dipuja, dan bagaimana manusia menunaikan ziarah suci? Jika Engkau berkenan kepadaku, ya Prabhu, jelaskanlah semuanya dengan rinci.

Verse 8

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

Īśvara bersabda: “Dengarlah, wahai Devī. Akan Kunyatakan kemuliaan suci yang lahir dari Brahmā; hanya dengan mendengarnya saja, seseorang terbebas dari segala dosa.”

Verse 9

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः

Tiada dewa yang setara dengan Brahmā; tiada guru yang setara dengan Brahmā. Tiada pengetahuan yang setara dengan Brahmā, dan tiada tapa-brata yang setara dengan Brahmā.

Verse 10

तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे

Makhluk-makhluk mengembara dalam saṃsāra, tenggelam dalam duka, ratap, dan takut—hingga mereka menjadi bhakta Pitāmaha (Brahmā), yang tertua di antara para dewa.

Verse 11

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्

Sebagaimana batin makhluk melekat kuat pada ranah objek-objek indria—bila kelekatan sekuat itu dipersembahkan kepada Brahmā, siapakah yang tidak akan terbebas dari belenggu?

Verse 12

देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः

Dewi bersabda: “Jika Brahmā, guru jagat raya, sungguh bersemayam dengan kemuliaan demikian, maka di mahātīrtha Prabhāsa, pada tempat manakah beliau bertakhta?”

Verse 13

किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद

“Untuk tujuan apa dewa termulia itu datang ke sana? Pada waktu apa beliau tiba? Bagaimana para brāhmaṇa utama harus memujanya—pada tithi (hari bulan) yang mana? Jelaskan berurutan.”

Verse 14

ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः

Īśvara bersabda: “Di timur laut Somanātha, dalam kawasan Sāmbāditya dan Agni, terdapat kediaman tertinggi Brahmā—laksana Brahmaloka yang lain.”

Verse 15

तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः

“Tempat itu bertahan sepanjang satu kalpa; di sana berdiam mereka yang tinggal hingga akhir kalpa. Di tempat itu, wahai Dewi, Pitāmaha bersemayam dalam wujud seorang anak.”

Verse 16

जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

“Sang Penguasa jagat, pencipta loka, Mahāprabha yang berwujud sattva murni—datang ke kṣetra Prabhāsa yang suci sebagai anak berusia delapan tahun.”

Verse 17

तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

Di sana ia menjalankan tapa yang dahsyat selama seribu tahun ilahi; lalu setelah menegakkan Mahā-Liṅga, ia berkehendak mencipta beraneka ragam makhluk.

Verse 18

ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै

Kemudian setelah beberapa waktu berlalu, Soma memohon kepada Sang Mahakuasa—kini terbebas dari penyakit yang menggerogoti dan dipenuhi śraddhā yang sejati.

Verse 19

लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्

Demi tujuan penahbisan Liṅga, di kṣetra Prābhāsa yang suci dan mujur, bersama berjuta-juta brahmarṣi serta dengan Viśvakarman mendampingi, ia menyelenggarakan penahbisan Liṅga yang utama menurut tata-vidhi.

Verse 20

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

Kemudian, wahai yang berwajah elok, setelah menegakkan Liṅga Somanātha, ia menganugerahkan dakṣiṇā yajña yang melimpah kepada para vipra (brāhmaṇa).

Verse 21

एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः

Demikianlah Liṅga itu ditegakkan oleh Brahmā, sang pencipta alam; dan di sini, di Prabhāsa, tahun-tahun berlalu baginya sementara ia tetap dalam wujud seorang kanak-kanak.

Verse 22

चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः

Berdiam di tepat di jantung kṣetra suci itu, ia tinggal di sana selama empat puluh dua tahun; demikianlah bagi yang menetap di Prabhāsa-kṣetra dikatakan telah berlalu satu ‘parārdha’—setengah rentang agung usia Brahmā.

Verse 23

देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्

Sang Dewi bersabda: “Ukuran satu ‘hari’ Brahmā dikatakan tersusun dari ribuan bulan dan tahun. Jelaskan semuanya dengan rinci, sebagaimana ajaran tentang usia Brahmā diingat dalam smṛti.”

Verse 24

ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना

Īśvara bersabda: “Brahmā dikenang memiliki usia yang tertinggi; darinya satu parārdha sungguh telah berlalu. Bagi Brahmā yang bersemayam di Prabhāsa-kṣetra, kini parārdha yang kedua sedang berlangsung.”

Verse 25

यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते

Ketika Brahmā, Pitāmaha para loka, datang ke kṣetra suci Prābhāsika, saat itu beliau disebut berwujud kanak-kanak—berusia delapan tahun.

Verse 26

अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये

Di semua tīrtha lainnya, Pitāmaha menampakkan diri dalam wujud tua; hanya di kṣetra Prābhāsika tidak demikian, wahai kekasih para dewa.

Verse 27

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः

Di antara semua tīrtha di alam semesta, dan di antara para Brahmā yang dikenang pada tempat-tempat suci itu, yang terutama—bercahaya agung—ialah Dia yang bersemayam di Prabhāsa.

Verse 28

कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः

Wahai kekasih, dengarkanlah nama-nama itu sebagaimana muncul pada tiap kalpa. Pada kalpa pertama Ia disebut Svayaṃbhū (Yang lahir dari diri-Nya); pada kalpa kedua Ia tegak sebagai Padmabhū (Yang lahir dari teratai).

Verse 29

तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः

Pada kalpa ketiga Ia disebut Viśvakartṛ, Sang Pembentuk jagat raya; pada kalpa keempat Ia dikenal sebagai Bālarūpī, Yang berwujud muda. Inilah nama-nama utama Svayaṃbhū (Brahmā) yang telah dinyatakan.

Verse 30

नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्

Barangsiapa setiap hari mengingat nama-nama ini, ia menjadi panjang umur.

Verse 31

चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे

Semua planet—termasuk bulan dan matahari—bersama para dewa, asura, dan manusia: seluruh tiga dunia lenyap ketika malam Brahmā tiba.

Verse 32

पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये

Namun ketika hari terbit kembali, Pitāmaha (Brahmā) yang telah terjaga, wahai kekasih, menggerakkan penciptaan sebagaimana dahulu adanya.

Verse 33

दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते

Aku akan menjelaskan ukuran satu hari Brahmā, sang pencipta alam-alam. Truṭi disebut sebagai satuan waktu yang amat halus, setara seperempat bagian dari kedipan mata.

Verse 34

तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः

Dan dua kali dari itu diketahui sebagai satu nimiṣa, wahai yang berwajah elok. Lima belas nimiṣa disebut kāṣṭhā oleh para bijak; dan tiga puluh kāṣṭhā dinyatakan sebagai satu kalā oleh para arif.

Verse 35

त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्

Tiga puluh kalā menjadi satu muhūrta; dan dengan lima belas muhūrta terbentuklah satu hari. Malam hendaknya diketahui sama ukurannya dengan siang; dari keduanya terwujud ahorātra, yakni siang-dan-malam.

Verse 36

तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्

Dengan lima belas hari terbentuk satu pakṣa (paruh bulan); oleh dua pakṣa disebutlah satu bulan. Dengan enam bulan ada satu ayana (setengah tahun); dan dengan dua ayana jadilah satu tahun.

Verse 37

चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्

Empat puluh laksa, lalu tiga laksa lagi, dan dua puluh ribu pula—itulah ukuran caturyuga menurut perhitungan surya.

Verse 38

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्

Manvantara dinyatakan tersusun dari tujuh puluh satu rangkaian caturyuga. Inilah, secara ringkas, usia seorang Indra—demikian telah kujelaskan kepadamu.

Verse 39

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः

Pertama ialah Manu Svāyambhuva; kemudian Manu Svārociṣa. Sesudah mereka datang Auttama dan Tāmasa, lalu berurutan Raivata dan Cākṣuṣa.

Verse 40

वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च

Kemudian datang Vaivasvata; Arka-sāvarṇi; juga Brahma-sāvarṇi; yang bernama Dharma-sāvarṇi; serta Raucya dan Bhūtya pula.

Verse 41

चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्

Demikianlah keempat belas Manu itu telah dihitung menurut urutannya. Kini, berurutan, akan kukatakan kepadamu semua Indra—yang telah lampau dan yang akan datang.

Verse 42

विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली

Viśvabhuk, Vipaścit, Sukīrti, dan Śibi; juga Vibhu dan Manobhu; demikian pula Ojasvī serta Bali yang perkasa—

Verse 43

अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश

Adbhuta; demikian pula Śāṃti, Ramya, Devavara, dan Vṛṣa; Ṛtadhāmā, Divaḥsvāmī, serta Śuci—merekalah empat belas Śakra (Indra).

Verse 44

एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्

Wahai kekasih, semuanya ini lenyap dalam satu siang Brahmā. Dan malam Brahmā pun hendak dipahami sama ukurannya—itulah yang dikenang sebagai ukuran Kalpa.

Verse 45

प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः

Yang pertama ialah Śveta Kalpa; yang kedua Nīla-lohita. Yang ketiga Vāmadeva; sesudah itu datang yang lain, Rāthaṃtara.

Verse 46

रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते

Raurava disebut sebagai yang kelima; yang keenam dikenang sebagai Prāṇa. Lalu yang ketujuh ialah Bṛhat Kalpa, dan yang kedelapan disebut Kandarpa.

Verse 47

सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः

Selanjutnya, Sadya dinyatakan sebagai yang kesembilan; Īśāna dikenang sebagai yang kesepuluh. Dhyāna diajarkan sebagai yang kesebelas, dan sesudah itu datang pula Sārasvata yang lain.

Verse 48

त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः

Kalpa ketiga belas disebut Udāna, dan yang keempat belas adalah Garuḍa. Ketahuilah yang kelima belas sebagai Kaurma; dan hari purnama (Paurṇamāsī) dikatakan milik Prajāpati.

Verse 49

षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः

Kalpa keenam belas adalah Nārasiṃha; sesudah itu datang kalpa yang bernama Samādhi. Yang kedelapan belas dinyatakan sebagai Āgneya; dan setelahnya adalah Soma-kalpa.

Verse 50

भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः

Bhāvana dinyatakan sebagai yang kedua puluh; dan yang lain disebut Suptamālī. Lalu menyusul Vaikuṇṭha, Ārciṣa, Rudra, dan sesudah itu Lakṣmī-kalpa.

Verse 51

सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः

Selanjutnya, yang kedua puluh tujuh adalah Vairāja; lalu Gaurī-kalpa, dan demikian pula Andhaka. Māheśvara-kalpa juga dinyatakan—di mana Tripura ditumpas.

Verse 52

पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये

Pada akhirnya ada Pitṛ-kalpa; dan Kuhu dikenang sebagai yang terkait dengan Brahmā. Wahai kekasih, demikianlah tiga puluh kalpa dihitung sebagai satu ‘bulan’ Brahmā.

Verse 53

अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही

Semua kalpa yang telah berlalu telah diceritakan; kini yang berlangsung adalah Vārāha-kalpa—yakni hari pertama (dalam bulan) Brahmā, ketika bumi diangkat oleh Varāha.

Verse 54

त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः

Satu ‘bulan’ dikenang terdiri dari tiga puluh kalpa, dan satu ‘tahun’ dari dua belas (bulan) demikian. Menurut hitungan tahun ini, saat itu Brahmā berusia delapan tahun; dan Somarāja membawa (Tuhan) lalu menegakkan Somnātha di Prabhāsa.

Verse 55

एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना

Demikianlah, ketika berdiam di kṣetra suci Prabhāsa dalam wujud kanak-kanak, satu parārdha telah berlalu; dan kini parārdha kedua sedang berlangsung.

Verse 56

एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः

Demikianlah agung wibawa-Nya, (Brahmā) yang bersemayam di tengah Prabhāsa-kṣetra. Sang Bhagavān, Brahmā yang Svayambhū—karena keadaan kanak-kanak-Nya—telah berlindung pada kṣetra suci ini.

Verse 57

स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

Dialah sungguh layak dipuja, disembah dengan namaskāra, dan dihormati oleh para bijaksana. Mereka yang mendambakan buah sejati dari tīrtha-yātrā hendaknya mula-mula memuja Dia.

Verse 58

यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः

Wahai Dewi, siapa yang memujanya dengan bhakti, sesungguhnya memuja Aku di bumi ini. Siapa yang membencinya, membenci Aku; dan siapa yang baginya patut dipuja, dialah juga patut dipuja bagi-Ku.

Verse 59

ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः

Ketika Brahmā dipuja, Aku dan Viṣṇu pun dipuja. Ketika Viṣṇu dipuja, Aku dan Brahmā pun dipuja.

Verse 60

मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः

Dengan memuja Aku semata, Brahmā dan Viṣṇu pun turut dipuja. Dalam tri-guna, Brahmā diproklamasikan sebagai sattva, Viṣṇu sebagai rajas, dan Aku sebagai tamas.

Verse 61

वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः

Brahmā dinyatakan sebagai angin; Rudra sebagai api; dan Viṣṇu diproklamasikan sebagai air. Malam adalah Viṣṇu, siang adalah Rudra, dan senja-saṃdhyā itulah Sang Pitāmaha, Brahmā.

Verse 62

सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः

Wahai Dewi, sesungguhnya Aku adalah Sāma Veda; Brahmā disebut sebagai Ṛg Veda. Viṣṇu menjadi Yajur Veda; dan Atharvan adalah landasan penopang garis keturunan.

Verse 63

उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः

Wahai Dewi, Aku adalah musim panas; musim hujan adalah Pitāmaha, Brahmā. Musim dingin adalah Viṣṇu—demikianlah triad musim itu sesungguhnya adalah Dia, satu hakikat ilahi.

Verse 64

दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्

Ketahuilah Aku sebagai Dakṣiṇāgni; Hari dikenang sebagai api Gārhapatya. Brahmā adalah api Āhavanīya—demikianlah segala sesuatu sungguh merupakan ketuhanan tiga serangkai.

Verse 65

अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः

Aku bersemayam dalam wujud Liṅga. Viṣṇu dipuji sebagai Bhaga, Sang Penguasa pembagian berkah dan nasib. Brahmā dikatakan bersemayam dalam benih (bīja); dan Viṣṇu juga dimasyhurkan sebagai perairan (āpas).

Verse 66

अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः

Aku bersemayam dalam wujud ākāśa, Sang Prabhu yang tersusun dari hakikat-hakikat (tattva). Apa pun yang mengalir dari ākāśa, itulah benih yang ditegakkan dalam Brahmā. Bersandar pada sifat Brahmik, Brahmā menumbuhkan benih itu menjadi tunas.

Verse 67

नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्

Di tengah pusar bersemayam Brahmā, dan di dalam hati bersemayam Viṣṇu. Wahai Dewi, di tengah mulut Aku-lah—penopang semua makhluk berjasad.

Verse 68

यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः

Dia yang disebut ‘Aku’ itulah Brahmā sendiri; dan Brahmā itu pula adalah Agni, Sang Api suci. Sang Dewi pun sesungguhnya Viṣṇu; dan Viṣṇu itu juga adalah Candra, Sang Bulan.

Verse 69

यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये

Kala, Sang Waktu, itulah Brahmā sendiri; dan Rudra itu pula Bhāskara, Sang Surya. Wahai kekasih, melalui permainan daya yang beraneka, Brahman Tertinggi bersemayam demikian.

Verse 71

एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः

Wahai Dewi para dewa, siapa yang demikian mengenal Yang Tak-Dua, Aksara Tertinggi, ia sungguh mengetahui segalanya. Tetapi yang membuat perbedaan dalam Yang Esa, dialah manusia paling hina.

Verse 72

एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते

Brahman Tertinggi itu satu adanya; namun karena keadaan akibat-manifestasi, Ia tampak seolah terpisah. Wahai jelita, siapa membenci-Nya disebut ‘pembenci Brahman’.

Verse 73

दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि

Di sisi kanan-Ku bersemayam Brahmā, dan di sisi kiri-Ku Keśava (Viṣṇu). Wahai kekasih yang bergelora cinta, siapa menaruh kebencian di antara keduanya, dialah pembenci-Ku sendiri.

Verse 74

एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्

Dengan mengetahui demikian, wahai yang elok rupanya, dengan batin yang dipahami tak terpisah, hendaknya memuja Brahmā, Keśava, dan Rudra sebagai satu wujud yang esa.

Verse 105

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

Demikianlah berakhir, dalam Śrī Skanda Mahāpurāṇa—dalam saṁhitā berisi delapan puluh satu ribu śloka—bab ke-105 bernama “Uraian Kemuliaan Brahmā”, pada Khaṇḍa ketujuh (Prabhāsa), bagian pertama, Prabhāsa-kṣetra Māhātmya, dalam bagian Madhya-yātrā (ziarah pertengahan).