Adhyaya 10

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने

Īśvara bersabda: Wahai wanita bercahaya, akan Kuceritakan kepadamu satu rahasia lagi; yang dahulu hanya pernah diungkapkan kepada seseorang di suatu tempat—kini Kukatakan kepadamu, wahai yang berwajah elok.

Verse 2

पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः

Pada bagian bumi bersemayam Brahmā; pada bagian air, Janārdana. Pada bagian api (tejas) bersemayam Rudra; dan pada bagian angin, demikian pula Īśvara.

Verse 3

आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः

Di ranah ākāśa (eter), Sadaśiva sendiri bersemayam, nyata dan langsung termanifestasi.

Verse 4

यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः

Bagian mana pun yang dipimpin suatu dewa—dan tīrtha apa pun yang berdiri di ranah itu—tiada keraguan: kuasa yang memerintah itu dikenang sebagai Īśvara sendiri.

Verse 5

छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्

Chāgalaṇḍa dan Dugaṇḍa; Mākoṭa yang dikenal sebagai Maṇḍaleśvara; Kāliṃjara beserta hutan sucinya; serta Śaṅkukarṇa yang disebut Sthaleśvara—semua ini diproklamasikan di antara daya-daya suci kṣetra.

Verse 7

महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने

Mahākāla, Madhyama, Kedāra, dan demikian pula Bhairava—wahai yang berwajah elok, inilah ‘Pavitrāṣṭaka’ yang ditegakkan di dalam perairan.

Verse 8

अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्

Amareśa dan Prabhāsa; Naimiṣa dan Puṣkara; demikian pula Āṣāḍhi, Daṇḍi, Bhārabhūti, dan Lāṅgala—mereka pun dihitung di antara kehadiran-kehadiran tīrtha yang suci di kṣetra ini.

Verse 9

आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा

‘Aṣṭaka Rahasia Purba’ ini sungguh bersemayam dalam tattva Tejas (daya cahaya). Gaya, Kurukṣetra, dan juga tīrtha Kanakhala termasuk di dalamnya.

Verse 10

विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव

Vimala dan Āṭṭahāsa; Māhendra dan yang disebut Bhīma—semuanya ini dinyatakan kepadamu sebagai Vāyvaṣṭaka, rahasia yang lebih rahasia daripada rahasia.

Verse 11

वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्

Vastrāpatha; Rudrakoṭi; Jyeṣṭheśvara; Mahālaya; Gokarṇa dan Rudrakarṇa; serta Varṇākhya yang dikenal sebagai Sthāpa—semuanya ini pun dinyatakan sebagai perwujudan-perwujudan tīrtha.

Verse 12

पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै

Wahai yang berwajah elok, ‘Pavitrāṣṭaka’ ini sungguh bersemayam di ākāśa (langit). Demikianlah semua tattva-tīrtha ini benar-benar telah dijelaskan.

Verse 13

यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये

Dewa mana pun yang dikatakan bersemayam dalam suatu tattva, penempatan itu sendiri menandai kemuliaan tattva tersebut. Dan, wahai kekasih, mahā-tattva yang bersifat air amat dikasihi oleh Viṣṇu.

Verse 14

जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया

Karena itu Ia dikenang sebagai “Dia yang berbaring di atas air”; maka dalam Śruti nama-Nya termasyhur sebagai “Nārāyaṇa”. Adapun tīrtha yang telah kukatakan kepadamu, semuanya berlandaskan Āpya-tattva, yakni asas air.

Verse 15

तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्

Wahai Dewi Penguasa para dewa, semua (tanda suci) itu sungguh terkasih bagi Nārāyaṇa. Dan apa pun prinsip yang bersifat “audaka” (berkaitan dengan air), di wilayah Prabhāsa inilah ia dikenang sebagai hakikat Prābhāsika.

Verse 16

तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः

Di sana Hari—Sang Tuhan—berulang kali memasuki peleburan, dari kelahiran ke kelahiran. Dialah Vāsudeva, Sang Ātman yang halus, yang bersemayam pada keadaan melampaui bahkan yang melampaui.

Verse 17

स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च

Dialah Śiva, Parama-vyoma—hamparan tertinggi kesadaran—tanpa awal dan tanpa akhir, Tuhan Yang Mahameresap. Dalam semua śāstra dan āgama pun dinyatakan: tiada yang lebih tinggi daripada-Nya.

Verse 18

सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि

Terutama dalam pandangan Siddhānta, Āgama, dan Vedānta, kebenaran ini diajarkan. Dan di dalamnya pun, wahai yang mulia, Ia sama sekali tidak berbeda dariku.

Verse 19

तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्

Di tempat itu, Hari sendiri hadir secara langsung, nyata bagi penglihatan. Namun, bersatu dengan empat liṅga (tanda suci), Ia tetap tidak dikenali dengan sungguh oleh siapa pun.

Verse 20

मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्

Buah yang diperoleh demi mokṣa melalui disiplin yang teguh—melalui kewajiban varṇa dan laku tapa-brata—buah yang sama didapat hanya dengan darśana Bhallukā Tīrtha.

Verse 21

गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि

Tempat itu hanya seluas selembar kulit sapi, melingkar di segala sisi. Wahai yang jelita, tiada seorang pun dapat mengenalinya tanpa tuntunan śāstra.

Verse 22

विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्

Wahai Pārvatī, hingga kini orang-orang merayakan viṣuva (titik keseimbangan siang-malam) di sana. Dan di tempat itu pula ada lima liṅga; sebagian berwajah lima (pañca-vaktra).

Verse 23

कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः

Sebagian darinya amat besar dan padat, seukuran ukuran telur ayam betina. Mereka terbelit oleh ular dan bertanda trisūla, lambang Sang Pemegang Trisula.

Verse 24

तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा

Hanya dengan memandang mereka, seseorang memperoleh buah pahala pemujaan terhadap satu krore liṅga. Karena itu, mahākṣetra ini senantiasa dihormati dan dilayani bahkan oleh Brahmā dan para dewa lainnya.

Verse 25

श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

Para pemimpin brāhmaṇa yang berilmu—penguasa Śruti (Veda)—serta para tapasvin yang telah siddha, menjalankan laku dan upacara di sini dari bulan ke bulan, terutama pada Aṣṭamī dan Caturdaśī.

Verse 26

शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने

Pada saat gerhana bulan atau gerhana matahari—atau terutama pada bulan Kārttika—wahai yang berwajah elok, Śiva-liṅga yang ditegakkan di Prabhāsa dipuja dengan bhakti yang mendalam.

Verse 27

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्

Sannihatyā di Kurukṣetra—bersama beribu-ribu tīrtha; demikian pula Puṣkara, Naimiṣa, dan Prayāga yang berair luas—semua tīrtha termasyhur ini disebut dalam pujian ini.

Verse 28

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे

Enam puluh ribu tīrtha—bahkan enam puluh krore lagi selain itu—berkumpul tahun demi tahun pada bulan Māgha, di pertemuan Sungai Sarasvatī dengan samudra.

Verse 29

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते

Bahkan dengan mengingat tīrtha itu, atau melantunkan nama sucinya—bahkan pada saat ajal—wahai wanita yang teguh dalam tapa, dosa pun ditanggalkan.

Verse 30

आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्

Ia disebut ‘Ānarttasāra’ dan juga ‘Saumya’; demikian pula ‘Bhuvanabhūṣaṇa’; ‘Pāñcanada’ yang ilahi dan suci; ‘Ādiguhya’; serta ‘Mahodaya’.

Verse 31

सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा

Ia pun dikenal sebagai ‘Siddha-ratnākara’ dan ‘Samudrāvaraṇa’; sebagai ‘Dharmākāra’ dan ‘Kalādhāra’; serta juga sebagai ‘Śiva-garbha-gṛha’.

Verse 32

सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये

Kṣetra ini adalah kediaman semua dewa dan pemusnah segala dosa. Wahai kekasih, nama-nama wilayah suci ini berbeda pada tiap-tiap kalpa.

Verse 33

आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्

Ketahuilah ukuran-ukuran dan rincian lainnya—semuanya rahasia, wahai jelita bidadari. Wahai Dewi, pada kalpa yang mula-mula dahulu kala, ia dikenang dengan nama ‘Pramodana’.

Verse 34

नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः

Di sekelilingnya disebut ‘Nandana’; melampauinya disebut ‘Śiva’; melampaui Śiva lagi disebut ‘Ugra’; dan lebih jauh lagi disebut ‘Bhadrika’.

Verse 35

समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्

Melampaui itu ada ‘Samiṃdhana’; setelahnya ‘Kāmada’, pemenuh segala hasrat. Juga ‘Siddhida’, pemberi siddhi; ‘Dharma-jña’, yang mengetahui dharma; ‘Vaiśvarūpa’, wujud semesta; dan ‘Muktida’, penganugeraha mokṣa.

Verse 36

तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा

Demikian pula ada ‘Śrīpadmanābha’; ‘Śrīvatsa’, yang bercahaya agung; juga ‘Pāpasaṃhāra’, pemusnah dosa; dan ‘Sarvakāmaprada’, penganugerah segala keinginan.

Verse 37

मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च

Juga ada ‘Mokṣamārga’, jalan menuju pembebasan; ‘Varārohā’, wahai Devī; dan ‘Sudarśana’, penglihatan yang suci. Ada ‘Dharmagarbha’, rahim segala dharma; ‘Prabhāsa’, pemusnah dosa. Melampaui semuanya, di sini pun tampak tirtha suci bernama ‘Utpalāvarttikā’.

Verse 38

क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः

Wahai Devī, di tengah kṣetra suci ini ada yang dikenang sebagai garbhagṛha-Ku, ruang suci terdalam. Wahai Devī, nama-namanya telah Kusebutkan kepadamu menurut urutannya.

Verse 39

श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः

Setelah mendengar semua nama serta kemuliaan wilayah suci ini, keberhasilan yang diidamkan pasti terwujud—tanpa keraguan.

Verse 40

एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति

Barangsiapa melantunkan (māhātmya/nama-nama) ini pada tiga waktu, ia memperoleh kebangkitan rohani yang agung; dan di sela-sela sandhyā, dosa sehari semalam pun lenyap.

Verse 41

अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्

Bahkan mereka yang munafik dan berakal kecil—para brāhmaṇa yang tersesat, hidup hanya demi nafkah—mereka pun, ketika wafat (dengan pahala ini), pergi ke surga.

Verse 42

अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः

Wahai Deveśī, di tengah wilayah suci ini—dalam ukuran pusat satu ravi-yojana—terdapat ribuan upakṣetra, yakni kawasan suci pendamping lainnya.

Verse 43

कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्

Sebagiannya berbentuk padma (teratai), sebagiannya seperti butir jelai; ada yang segi enam, ada yang segi tiga, dan ada pula yang memanjang seperti tongkat.

Verse 44

चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु

Sebagian dibedakan menurut bentuk cakram bulan separuh, dan sebagian lagi menurut ragam bentuk segi empat. Wahai Īśe, para dewa yang bermula dari Brahmā sungguh bersemayam di tengah-tengah kṣetra suci ini.

Verse 45

कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्

Sebagian (petak suci) berukuran setengah yojana; sebagian lagi setengah dari itu. Sebagian dihitung menurut ukuran nivartana, dan sebagian menurut ukuran daṇḍa.

Verse 46

गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः

Sebagian (tīrtha) berukuran sedang menurut ukuran ‘kulit sapi’; sebagian membentang sejauh jarak tembakan busur. Dan di Prabhāsa ada berjuta-juta (bahkan krore) tempat suci yang sekecil ukuran benang suci yajñopavīta.

Verse 47

अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले

Wahai yang bermata teratai, di langit pun tidak ada ruang walau hanya seperdelapan lebar jari, yang tanpa tīrtha-tīrtha ilahi—bahkan pada kubah langit itu sendiri.

Verse 48

प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये

Setelah mencapai kṣetra suci Prabhāsa, mereka tetap bertahan bahkan sesudah pralaya (peleburan jagat). Dan liṅga yang berada di Kedāra, serta yang (berada) di Mahālaya, wahai Devī—

Verse 49

मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च

Di sana ada singgasana Madhyameśvara, demikian pula Pāśupateśvara; juga Śaṅkukarṇeśvara dan Bhadreśvara.

Verse 50

सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्

Kemudian ada Someśvara dan Ekāgra; Kāleśvara dan Ajeśvara; Bhairaveśvara, Īśāna, serta Kāyāvarohaṇa.

Verse 51

चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्

Ada Cāpaṭeśvaraka yang suci, demikian pula Badarikāśrama; Rudrakoṭi dan Mahākoṭi; serta Śrīparvata yang membawa berkah.

Verse 52

कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्

Ada Kapālī dan Deveśa; demikian pula Karavīra; Oṃkāra yang amat suci; dan juga āśrama Vaśiṣṭha—di mana, wahai Devī, dikenang adanya satu krore Rudra yang dapat menjelma sesuka hati.

Verse 53

यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च

Dan segala tempat suci lain yang ada di bumi-Ku—dengan Prayāga di barisan terdepan—semuanya pun bersemayam di Prabhāsa.

Verse 54

उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः

Di sebelah utara ada Raviputrī, dan di sebelah selatan disebut samudra. Demikianlah ukuran utara–selatan dari kṣetra suci ini dimasyhurkan.

Verse 55

रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः

Di sebelah timur terdapat tīrtha Rukmiṇī, dan di sebelah barat terdapat tīrtha bernama Taptatoya. Demikianlah ukuran timur–barat Prabhāsa dimaklumkan.

Verse 56

एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै

Wahai jelita di antara para dewa, setelah mencapai wilayah di antaranya ini, tīrtha-tīrtha sungguh bersemayam di sana—meluas hingga ke kedalaman laksana kawah, bermula dari Pātāla.

Verse 57

एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्

Wahai Mahādevī, setelah mengetahui demikian, Hari—yang merangkum hakikat semua dewa—datang ke Prabhāsa-kṣetra dan di sana melepaskan raga jasmaninya.

Verse 58

दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्

Kisah suciku ini, yang ilahi dan menggugah kedahsyatan—mereka yang mendengarnya pada hari-hari perayaan atau senantiasa—oleh anugerahku, mereka pun akan mencapai Triviṣṭapa (surga), kediaman para makhluk suci.

Verse 59

इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्

Demikianlah, wahai Dewi, kisah suci yang menakjubkan dan sepenuhnya lengkap, sarat pahala, telah disampaikan kepadamu. Kini akan kuceritakan pula kisah lain yang amat engkau kasihi, yang membawa keluhuran besar bagi para muni.