Adhyaya 31
Adhyaya ini menggambarkan pertemuan bhakti dan geografi-suci yang berpusat pada Dvārakā. Prahlāda menuturkan sinar ilahi kota itu yang mengusir kegelapan dan rasa takut, serta lambang kemenangan melalui panji dan bendera. Saat melihat kediaman Viṣṇu/Kṛṣṇa yang dihiasi tanda-tanda suci, semua yang hadir bersujud penuh hormat dan larut dalam ekstase bhakti dengan air mata haru. Kemudian disebutkan banyak tīrtha, sungai, kṣetra, dan kota termasyhur di seluruh Bhārata—Vārāṇasī, Kurukṣetra, Prayāga, Gaṅgā/Jāhnavī, Yamunā, Narmadā, Sarasvatī, Godāvarī, Gayā, Śālagrāma-kṣetra, Puṣkara, Ayodhyā, Mathurā, Avantī, Kāñcī, Puruṣottama, Prabhāsa, dan lainnya—menegaskan bahwa lanskap suci tiga dunia seakan hadir dalam kaitannya dengan Dvārakā. Para resi bersorak “jaya” dan memberi penghormatan. Nārada menafsirkan darśana itu sebagai buah pahala kebajikan yang terkumpul; bhakti yang teguh dan tekad mencapai Dvārakā tidak diperoleh lewat tapa yang ringan. Dvārakā dipuji sebagai yang paling cemerlang di antara “raja” kṣetra-tīrtha, laksana matahari di antara benda langit. Rombongan maju dengan musik, tarian, panji, dan kidung menuju sungai Gomatī. Nārada memuliakan Gomatī sebagai yang utama; mandi sucinya dikatakan membebaskan dan memberi manfaat hingga kepada leluhur. Setelah bersuci, semua mendekati gerbang Dvārakā dan menyaksikan kota itu seolah berwujud agung—berwarna putih, berhias megah, memegang sangkha, cakra, dan gada—lalu bersama-sama melakukan pranam dengan penuh takzim.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच दिव्यस्वप्रभया ध्वांतं भूतानां नाशयन्सदा । जनयन्परमानंदं भक्तानां च भयापहः
Prahlāda berkata: Dengan sinar ilahi-Nya sendiri Ia senantiasa melenyapkan kegelapan makhluk; Ia menumbuhkan kebahagiaan tertinggi dalam hati para bhakta, dan Ia pula penghapus segala ketakutan mereka.
Verse 2
पताकाभिर्ध्वजस्थाभिर्द्वारकाजयवर्द्धनः । दिव्यपुण्यप्रकाशेन राजते गिरिराडिव
Berhias panji-panji dan tiang bendera, Dvārakā—yang menumbuhkan kemenangan—bercahaya oleh sinar ilahi pembawa kebajikan, laksana raja segala gunung.
Verse 3
दृष्ट्वाऽलयं तदा विष्णोस्तदायुधविभूषितम् । विहाय पादुके च्छत्रं दण्डवत्पतिता भुवि
Saat itu, melihat kediaman suci Viṣṇu yang berhias senjata-senjata ilahi-Nya, mereka menanggalkan alas kaki dan payung, lalu tersungkur ke bumi dalam sujud penuh (daṇḍavat).
Verse 4
भूमिसंलुठनं तेषां तीर्थानामद्भुतं महत् । अभवद्विप्र शार्दूलाः क्षेत्रादीनां च सर्वशः
Wahai brāhmaṇa laksana harimau, sungguh menakjubkan dan agunglah berguling di bumi yang dilakukan oleh para tīrtha itu; demikian pula oleh semua kṣetra suci dan yang lainnya di segala penjuru.
Verse 5
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागो जाह्नवी तथा । यमुना नर्मदा पुण्या पुण्या प्राची सरस्वती
Vārāṇasī, Kurukṣetra, dan Prayāga; juga Jāhnavī (Gaṅgā); Yamunā dan Narmadā yang suci; Prācī yang penuh pahala serta Sarasvatī—semuanya hadir.
Verse 6
गोदावरी महापुण्या गया तिस्रस्तु मंगलाः । शालिग्रामं महाक्षेत्रं पुण्या चक्रनदी शुभा
Godāvarī yang amat suci; Gayā; tiga tempat/arus yang membawa keberkahan; Śāligrāma, wilayah suci yang agung; serta Cakra-nadī yang mulia dan suci—semuanya hadir.
Verse 7
पयोष्णी तपती कृष्णा कावेर्य्याद्याः सुपुण्यदाः । पुष्करादीनि तीर्थानि सागराः पर्वतोत्तमाः
Payoṣṇī, Tapatī, Kṛṣṇā, dan Kāverī serta yang lainnya—penganugerah pahala luhur; tīrtha-tīrtha mulai dari Puṣkara; samudra-samudra; dan gunung-gunung yang paling utama—semuanya hadir.
Verse 8
अयोध्या मथुरा माया अवंत्याद्याश्च मुक्तिदाः । श्रीरंगाख्यमनंतं च प्रभासं च विशेषतः
Ayodhyā, Mathurā, Māyā (Haridvāra), dan Avanti serta yang lainnya—semua adalah dhāma pemberi mokṣa; juga Śrīraṅga yang disebut Ananta; dan terutama Prabhāsa—semuanya termasyhur suci.
Verse 9
पुरुषोत्तमं महाक्षेत्रमरण्यान्यादयः शुभाः । त्रैलोक्ये वर्त्तमानानि सर्वतीर्थानि सर्वशः
Mahākṣetra Puruṣottama serta hutan-hutan suci dan wilayah-wilayah berkah lainnya demikian adanya: semua tīrtha yang ada di tiga loka hadir di sini, dari segala sisi.
Verse 10
दृष्ट्वा कृष्णालयं पुण्यं मुहुर्मुहुः प्रहर्षिताः । जय शब्दैर्नमःशब्दैर्गर्जंतो हरिनामभिः
Saat memandang kediaman suci Kṛṣṇa, mereka berulang kali diliputi sukacita; menggemakan seruan “Jaya!” dan “Namaḥ!”, serta melantunkan nama-nama Hari dengan suara lantang.
Verse 11
आनंदाश्रूणि मुंचंतः प्रेम्णा गद्गदया गिरा । स्तुवंति मुनयः सर्वे तीर्थादीनि च सर्वशः
Meneteskan air mata kebahagiaan, dengan suara bergetar karena prema, semua resi memuji tīrtha-tīrtha dan tempat-tempat suci itu sepenuhnya, dari segala sisi.
Verse 12
अथ संस्तुवतां तेषामन्योन्यं मुदितात्मनाम् । वीक्ष्य वक्त्राणि सर्वेषां महर्षिर्नारदोऽब्रवीत्
Kemudian, ketika mereka saling memuji dengan hati bersukacita, Mahārṣi Nārada, memandang wajah mereka semua, pun bersabda.
Verse 13
श्रीनारद उवाच । राशयः पुण्य पुंजानां कृता युष्माभिरुत्तमाः । तज्जन्मना सहस्रैस्तु यद्दृष्टं कृष्णमंदिरम्
Śrī Nārada bersabda: “Wahai yang mulia, kalian telah menghimpun timbunan pahala kebajikan; sebab baru setelah ribuan kelahiran seseorang memperoleh darśana atas mandir Śrī Kṛṣṇa.”
Verse 14
दर्शनं कृष्णदेवस्य द्वारकागमने मतिः । दृढभक्तिर्महाविष्णोर्नाल्पस्य तपसः फलम्
Darśana kepada Dewa Kṛṣṇa, tekad untuk berziarah ke Dvārakā, dan bhakti yang teguh kepada Mahāviṣṇu—semua ini bukanlah buah dari tapa yang kecil atau remeh.
Verse 16
धन्येयं गौतमी गंगा गौतमोऽयं महातपाः । यत्प्रसादेन सर्वेषां कल्याणं समुपस्थितम्
Sungguh diberkati Gautamī Gaṅgā ini, dan diberkati pula resi agung Gautama; oleh anugerahnya, kesejahteraan semua makhluk kini terwujud sempurna.
Verse 17
यज्ञाध्ययनदानानां तपोव्रतसमाधिनाम् । संप्राप्तफलमस्माभिर्युष्माभिः सर्वतीर्थकाः
Buah yajña, adhyayana suci, dāna, tapa, vrata, dan samādhi—semuanya telah kami capai, dan kalian pun demikian, wahai perwujudan segala tīrtha.
Verse 18
यूयं सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि चैव कृत्स्नशः । कृष्णाज्ञया सर्वकालं तिष्ठध्वं सर्वदैवतैः
Kalian adalah seluruh tīrtha dan seluruh kṣetra suci secara utuh. Atas perintah Kṛṣṇa, tinggallah di sini sepanjang masa, bersama semua para dewa.
Verse 19
धन्या वै पूर्वजास्तेषां वंशजाः कृष्णदर्शनं । सोत्सवा द्वारकां यांति पश्यंति च हरिप्रियाम्
Sungguh berbahagialah para leluhur mereka, yang keturunannya memperoleh darśana Śrī Kṛṣṇa. Dengan sukacita perayaan mereka pergi ke Dvārakā dan memandang kota kesayangan Hari itu.
Verse 20
इयं च शोभते पुण्या द्वारका कृष्ण वल्लभा । प्रपश्यंतु महाभागास्तथा वाराणसीं शुभाम्
Dvārakā yang suci ini bersinar cemerlang, kekasih Kṛṣṇa. Semoga orang-orang yang amat beruntung memandangnya, dan demikian pula memandang Vārāṇasī yang mulia.
Verse 21
क्षेत्राणि कुरुमुख्यानि पश्यंतु द्वारकां प्रभोः । तादृशी मथुरा काशी मायाऽध्योध्या च राजते
Biarlah kṣetra-kṣetra utama—bermula dari Kurukṣetra—memandang Dvārakā milik Sang Prabhu. Demikian pula Mathurā, Kāśī, Māyā (Haridvāra), dan Ayodhyā pun bersinar dalam kemuliaan.
Verse 22
अवन्ती न च कांची च क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । सूर्योपरागकालेऽपि कुरुक्षेत्रं न राजते
Baik Avantī (Ujjayinī), maupun Kāñcī, bahkan kṣetra suci Puruṣottama (Puri) pun tidak bersinar seperti ini. Bahkan pada saat gerhana matahari, Kurukṣetra tidak memancarkan kemilau demikian.
Verse 23
ईदृशं न गयातीर्थं यादृगेतत्प्रकाशते
Bahkan Gayā-tīrtha pun tidak tampak bersinar sedemikian rupa sebagaimana kṣetra ini bersinar.
Verse 24
ग्रहनक्षत्रताराणां यथा सूर्य्यो विराजते । सक्षेत्रतीर्थराजानां द्वारकार्को विराजते
Sebagaimana matahari bersinar mengungguli planet, rasi, dan bintang, demikian pula ‘Surya Dvārakā’ memancarkan kemuliaan mengatasi para raja di antara kṣetra dan tīrtha yang suci.
Verse 25
प्रह्लाद उवाच । निशम्य नारदेनोक्तं प्रहृष्टाश्च तथा द्विजाः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि पुरस्कृत्य च गौतमम्
Prahlāda berkata: Setelah mendengar sabda Nārada, para brāhmaṇa pun bersukacita. Dengan menempatkan semua kṣetra dan tīrtha suci di hadapan, serta memuliakan Gautama sebagai pemimpin, mereka pun berangkat.
Verse 26
विहाय गौतमीं तत्र प्रययुर्ह्यग्रतोग्रतः । प्रहृष्टा गौतमी तत्र प्रणम्य त्वरिता ययौ
Meninggalkan Gautamī di sana, mereka melanjutkan perjalanan dengan penuh semangat dan tergesa. Gautamī pun bersukacita; ia bersujud hormat di tempat itu lalu segera menyusul mereka.
Verse 27
गीतवाद्यैश्च नृत्यैश्च पताकाभिः समंततः । प्रययुः स्तोत्रपाठैश्च सर्वे ते द्वारकाश्रये
Dengan nyanyian, alat musik, dan tarian, dengan panji-panji berkibar di sekeliling, mereka semua melangkah—melantunkan stotra—menuju perlindungan Dvārakā.
Verse 28
स तीर्थान्यग्रतः कृत्वा मध्ये कृत्वा तु शोभनम् । प्रयागं तीर्थराजं च प्रहृष्टं क्षेत्रदर्शनात्
Ia menempatkan para tīrtha di bagian depan, dan di tengah menempatkan Prayāga yang elok—raja segala tīrtha—yang bersukacita karena menyaksikan kṣetra suci itu.
Verse 29
ततः पश्चात्सरित्स्नानं चकार ऋषिसत्तमः । जाह्नवी गौतमी रेवा यमुनाप्राक्सरस्वती
Sesudah itu, sang resi termulia melakukan mandi suci di sungai-sungai—Jāhnavī (Gaṅgā), Gautamī, Revā (Narmadā), Yamunā, dan Sarasvatī yang purba.
Verse 30
सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी यमुना तथा । कृष्णा भीमरथी गंगा कावेरी चाघनाशिनी
Sarayū, Gaṇḍakī, Tāpī, Payoṣṇī, dan Yamunā; juga Kṛṣṇā, Bhīmarathī, Gaṅgā, serta Kāverī—pemusnah dosa—semuanya disebut sebagai sungai-sungai suci.
Verse 31
मंदाकिनी महापुण्या पुण्या भोगवती नदी । व्रजंति युगपत्सर्वाः पश्यंत्यो द्वारकां पुरीम्
Mandākinī—yang amat penuh pahala suci—dan sungai Bhogavatī yang juga berpahala: semuanya berjalan bersama, memandang kota Dvārakā.
Verse 32
ततस्ते सागराः सप्त स्वैःस्वैस्तीर्थैः समन्विताः । ततः पश्चादरण्यान्याश्रमैः पुण्यैयुतानि च
Kemudian datanglah tujuh samudra, masing-masing beserta tīrtha sucinya; sesudah itu datang pula rimba-raya, yang dipenuhi āśrama-āśrama suci.
Verse 33
ततस्तु पर्वता रम्या मेर्वाद्यास्तु सुशोभनाः । नृत्यंतो गायमानाश्च स्तवाद्यैस्तु महर्षिभिः
Lalu tampaklah gunung-gunung yang menawan—Meru dan lainnya—sungguh cemerlang; para maharsi menari dan melantunkan nyanyian, disertai stava dan pujian suci.
Verse 34
ततश्च ऋषयो देवाः समंताद्धृष्टमानसाः । गायंतो नृत्यमानाश्च गर्जंतो हरिनामभिः
Kemudian para resi dan para dewa, bersukacita di segala penjuru, bernyanyi dan menari, serta menggemakan nama-nama Hari dengan suara menggelegar.
Verse 35
वादित्रनिनदैरुच्चैर्जयशब्दैः प्रहर्षिताः । प्राप्तास्ते गोमतीतीरं सर्वयज्ञसमन्विताः । ववंदिरे महापुण्याः सर्वे ते हृष्टमानसाः
Bergembira oleh dentang nyaring alat musik dan seruan kemenangan, mereka tiba di tepi Sungai Gomati, dipenuhi pahala segala yajña; dan semua yang amat suci itu, dengan hati meluap, bersujud memberi hormat.
Verse 36
श्रीनारद उवाच । हे भागीरथि हे रेवे यमुने शृणु गौतमि । श्रेष्ठा श्रीगोमतीदेवी विख्याता भुवनत्रये
Śrī Nārada bersabda: “Wahai Bhāgīrathī, wahai Revā, wahai Yamunā—dengarlah, wahai Gautamī. Dewi Gomati yang mulia adalah yang utama, termasyhur di tiga dunia.”
Verse 37
यस्याः सकृज्जलस्नानं स्पर्द्धते ब्रह्मविद्यया । तेन वै गोमती सेयं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमा । ब्रह्मज्ञानेन मुच्यंते प्रयागमरणेन वा । स्नानमात्रेण गोमत्यां मुच्यते पूर्वजैः सह
Di airnya, sekali mandi saja menandingi daya penyelamat Brahma-vidyā; karena itu Gomati sungguh tīrtha yang paling utama di antara semua tīrtha. Mokṣa dicapai melalui pengetahuan Brahman, atau dengan wafat di Prayāga; namun dengan mandi semata di Gomati, seseorang terbebas bersama para leluhurnya.
Verse 38
प्रह्लाद उवाच । निशम्य तानि तीर्थानि माहात्म्यं महदद्भुतम् । गोमत्याः श्रद्धया स्नात्वा उत्सवैरग्रतो ययुः
Prahlāda berkata: “Setelah mendengar tentang tempat-tempat suci itu serta kemuliaan Gomati yang agung dan menakjubkan, mereka mandi di Gomati dengan penuh śraddhā, lalu melanjutkan perjalanan dalam arak-arakan perayaan di depan.”
Verse 39
ततः क्षेत्राणि तीर्थानि सरितः सागरादयः । ददृशुर्द्वारकां रम्यामागता द्वारमण्डपे
Kemudian wilayah suci dan tīrtha—sungai, samudra, dan lainnya—tiba di pendapa gerbang dan memandang Dvārakā yang elok.
Verse 40
स्थितां सिंहासने दिव्ये मणिकांचनभूषिते । सुन्दरां शुक्ल वर्णां च रुद्रादित्यसमप्रभाम्
Mereka melihatnya bersemayam di singgasana surgawi berhias permata dan emas—indah, bercahaya, berwarna putih suci, dengan kemilau setara Rudra dan Sang Surya.
Verse 41
दिव्यवस्त्रां सुगंधाढ्यां रत्नाभरणभूषिताम् । किरीटकुण्डलैर्दिव्यैः शोभितां कंकणादिभिः
Berbalut busana surgawi dan sarat wewangian suci, ia berhias perhiasan ratna—bercahaya dengan mahkota dan anting ilahi, serta dipermolek gelang dan hiasan lainnya.
Verse 42
वरदाभयहस्तां च शंखचक्रगदायुधाम् । श्वेतातपत्रशोभाढ्यां चामरव्यजनादिभिः
Tangannya menganugerahkan anugerah dan tanpa takut, dan ia memegang senjata sangkha, cakra, serta gada. Ia makin semarak oleh payung kerajaan putih, kipas yak, dan lambang-lambang pengiring lainnya.
Verse 43
संस्तवैः स्तूयमानां च गीतवाद्यादिहर्षिताम् । महासिंहासनस्थां तु दृष्ट्वा द्वारवतीं पुरीम् । प्रणेमुर्युगपत्सर्वे सर्वाणि च सुभक्तितः
Ia dipuji dengan stava dan bersukacita oleh nyanyian serta alat musik, bersemayam di singgasana agung. Melihat kota Dvāravatī demikian, semuanya serentak menunduk bersujud dengan bhakti yang mendalam, masing-masing menurut tata caranya.