Adhyaya 16
Dalam adhyaya ini, Prahlāda memberi petunjuk ziarah kepada para brāhmaṇa terpelajar: urutan tīrtha di sekitar Dvārakā, tata-ritualnya, serta phalaśruti (buah kebajikan) masing‑masing. Ia memulai dari Gadātīrtha—mandi suci dengan bhakti, melakukan tarpaṇa bagi leluhur dan para dewa, serta memuja Viṣṇu berwujud Varāha—yang berbuah kenaikan ke Viṣṇuloka. Lalu disebut Nāgatīrtha, Bhadratīrtha, dan Citrātīrtha dengan pahala setara sedekah tilā‑dhenu dan ghṛta‑dhenu; juga dijelaskan bahwa banjir Dvārāvatī membuat banyak tīrtha menjadi tersembunyi. Di Candrabhāgā, mandi suci memusnahkan dosa dan setara buah yajña Vājapeya. Diceritakan pula Dewi Kauṁārikā/Yaśodā‑nandinī; darśana beliau menganugerahkan tujuan yang diinginkan. Mahīṣa‑tīrtha dan Muktidvāra dipaparkan sebagai ambang penyucian. Kemuliaan sungai Gomati dihubungkan dengan Vasiṣṭha dan ranah Varuṇa, memberi pahala setara Aśvamedha; tapa Bhṛgu dan penetapan Ambikā menambah nuansa Śākta‑Śaiva, disertai sebutan berbagai liṅga. Selanjutnya Kālindī‑saras, Sāmbatīrtha, Śāṅkara‑tīrtha, Nāgasara, Lakṣmī‑nadī, Kambu‑saras, Kuśatīrtha, Dyumnatīrtha, Jālatīrtha (beserta Jāleśvara), Cakrasvāmi‑sutīrtha, tīrtha buatan Jaratkāru, dan Khañjanaka tīrtha diuraikan dengan laku snāna, tarpaṇa, śrāddha, dan dāna, serta tujuan seperti Nāgaloka, Śivaloka, Viṣṇuloka, dan Somaloka. Penutupnya menegaskan daftar ini sebagai tīrtha‑vistara ringkas bagi zaman Kali, dan mendengarkannya dengan bhakti pun menjadi tindakan penyuci yang menuntun ke Viṣṇuloka.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गदातीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्भूदानजं फलम्
Prahlāda bersabda: Kemudian, wahai yang terbaik di antara para dvija, hendaklah pergi ke Gadā-tīrtha yang tiada banding. Dengan mandi di sana penuh bhakti, seseorang memperoleh pahala yang lahir dari bhū-dāna (derma tanah).
Verse 2
तर्पयेत्पितृदेवांश्च ऋषींश्चैव यथाक्रमम् । श्राद्धं च कारयेत्तत्र पितॄणां तृप्तिहेतवे
Di sana hendaklah mempersembahkan tarpaṇa kepada para Pitṛ, para Deva, dan para Ṛṣi menurut urutan yang semestinya; dan hendaklah pula menyelenggarakan śrāddha di sana demi kepuasan para leluhur.
Verse 3
गदातीर्थे तु देवेशं विष्णुं वाराहरूपिणम् । समभ्यर्च्य नरो भक्त्या विष्णुलोके महीयते
Di Gadā-tīrtha, setelah memuja dengan bhakti Dewa para dewa, Bhagavān Viṣṇu dalam wujud Varāha, seseorang dimuliakan dan ditinggikan di alam Viṣṇu.
Verse 4
नागतीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशो भनम् । यत्र स्नात्वा नरः सम्यङ्नागलोकमवाप्नुयात्
Kemudian hendaklah pergi ke Nāga-tīrtha, sebuah danau yang amat indah. Dengan mandi di sana menurut tata cara, seseorang mencapai alam para Nāga.
Verse 5
भद्रतीर्थं ततो गच्छेत्सरस्त्रिभुवनार्चितम् । स्नानमात्रेण लभते तिलधेनुफलं नरः
Kemudian hendaklah pergi ke Bhadra-tīrtha, sebuah danau yang dipuja di tiga dunia. Dengan mandi saja, seseorang memperoleh pahala setara dengan dana tiladhenu (sapi wijen).
Verse 6
चित्रातीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशोभनम् । स्नानमात्रेण लभते घृतधेनुफलं नरः
Kemudian hendaklah pergi ke Citra-tīrtha, sebuah danau yang sangat indah. Dengan mandi saja, seseorang memperoleh pahala setara dengan dana ghṛtadhenu (sapi ghee).
Verse 7
यदा द्वारावती विप्रा प्लाविता सागरेण हि । पुण्यानि बहुतीर्थानि च्छन्नानि जलपांसुभिः
Ketika Dvārāvatī, wahai para brāhmaṇa, dilanda banjir samudra, banyak tīrtha suci pun tertutup di bawah air dan pasir.
Verse 8
दृश्यानि कतिचित्संति ह्यदृश्यान्यपराणि च । तानि सर्वाणि विप्रेन्द्राः कथयिष्यामि सर्वतः
Sebagian ada yang tampak, dan sebagian lagi tak tampak. Wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, akan kuuraikan semuanya dengan lengkap dari segala sisi.
Verse 9
चंद्रभागां ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वाजपेयफलं लभेत्
Sesudah itu hendaknya pergi ke Candrabhāgā, penghancur segala dosa. Di sana, bila seseorang mandi dengan bhakti, ia memperoleh pahala setara dengan yajña Vājapeya.
Verse 10
देवी चंद्रार्चिता यत्र यशोदा नंदनंदिनी । कौमारिका शक्तिहस्ता खङ्गखेटकधारिणी
Di tempat suci itu ada Sang Dewi, yang dipuja oleh Candra—Yaśodā, putri terkasih Nanda; Kaumārī, bertangan tombak (śakti), mengusung pedang dan perisai.
Verse 11
केश्यादिदैत्यदलिनी स्वसा वै रामकृष्णयोः । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वान्कामानवाप्नुयात्
Ia adalah penghancur raksasa seperti Keśin dan lainnya; sungguh, ia saudari Rāma dan Kṛṣṇa. Dengan darśana semata kepadanya, segala keinginan tercapai.
Verse 12
ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं महिषसंज्ञकम् । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
Kemudian, wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, hendaknya pergi ke tīrtha yang bernama Mahiṣa. Dengan darśana semata kepadanya, seseorang terbebas dari segala dosa dan kejatuhan.
Verse 13
मुक्तिद्वारं ततो गच्छेत्तीर्थं पाप प्रणाशनम्
Sesudah itu hendaknya seseorang pergi ke tīrtha bernama Muktidvāra, gerbang pembebasan yang memusnahkan dosa.
Verse 14
वसिष्ठेन समानीता मुनिना यत्र गोमती । स्नातो भवति गंगायां यत्र स्नात्वा कलौ युगे
Di sana ada Sungai Gomatī, yang dibawa ke tempat itu oleh resi Vasiṣṭha. Mandi di sana setara dengan mandi di Gaṅgā—terutama bagi yang mandi di sana pada zaman Kali.
Verse 15
गोमती निःसृता यस्मा त्प्रविष्टा वरुणालयम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्
Dari tempat Gomatī mengalir keluar dan masuk ke kediaman Varuṇa—barang siapa mandi di sana dengan bhakti memperoleh pahala yajña Aśvamedha.
Verse 16
भृगुणा हि तपस्तप्तं स्थापिता यत्र चांबिका । भृग्वर्चिता ततो देवी प्रसिद्धा श्रूयते क्षितौ
Di sana Bṛgu menjalankan tapa, dan Ambikā Devī ditegakkan. Maka Sang Dewi—yang dipuja oleh Bṛgu—termashyur di muka bumi, demikianlah didengar.
Verse 17
संसिद्धिं परमां याति यस्याः संस्मरणान्नरः । शिवलिंगान्यनेकानि यत्र सन्ति महीतले
Dengan mengingat Beliau, seseorang mencapai siddhi tertinggi. Dan di tempat itu, di atas bumi, terdapat banyak Śiva-liṅga.
Verse 18
ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः कालिन्दीसर उत्तमम् । कालिन्दी सूर्यतनया सरश्चक्रे त्वनुत्तमम्
Kemudian, wahai para brāhmaṇa utama, hendaklah pergi ke telaga Kāлиндī yang mulia. Kāлиндī, putri Dewa Surya, membentuk telaga yang tiada banding itu.
Verse 19
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात् । सांबतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम्
Dengan mandi di sana penuh bhakti, seseorang tidak jatuh ke nasib buruk. Sesudah itu hendaklah ia pergi ke Sāmbatīrtha, tīrtha suci yang melenyapkan segala dosa.
Verse 20
कृत्वा श्राद्धं च विधिवल्लभेद्गोदानजं फलम्
Dan dengan melaksanakan śrāddha menurut tata-aturan, ia memperoleh pahala kebajikan yang lahir dari go-dāna (sedekah sapi).
Verse 21
गच्छेच्च शांकरं तीर्थं ततस्त्रैलोक्यपावनम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्बहुसुवर्णकम्
Kemudian hendaklah ia pergi ke Śāṃkara Tīrtha, penyuci tiga loka. Di sana, dengan mandi penuh bhakti, seseorang memperoleh emas berlimpah, yakni kemakmuran dan pahala besar.
Verse 22
ततो नागसरो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । पितॄन्सन्तर्प्य विधिवन्नागलोकमवाप्नुयात्
Sesudah itu hendaklah ia pergi ke Nāgasara, tīrtha pemusnah dosa. Setelah menenteramkan para leluhur dengan tarpaṇa menurut aturan, ia mencapai Nāgaloka.
Verse 23
लक्ष्मीं नदीं ततो गच्छेद्गच्छन्तीं सागरं प्रति । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
Kemudian hendaklah ia pergi ke Sungai Lakṣmī yang mengalir menuju samudra; dengan sekadar memandangnya saja, seseorang terbebas dari segala dosa besar.
Verse 24
श्राद्धे कृते तु विप्रेन्द्राः पितरो मुक्तिमाप्नुयुः । दाने मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः
Wahai para Brāhmaṇa terbaik, bila śrāddha dilaksanakan, para leluhur mencapai mokṣa; dan melalui dāna (sedekah suci), terpenuhilah niat yang benar—tanpa keraguan.
Verse 25
कंबुसरस्ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । तर्पणे च कृते श्राद्धे ह्यग्निष्टोमफलं लभेत्
Kemudian hendaklah ia pergi ke tīrtha Kaṃbu-saras, pemusnah dosa. Bila tarpaṇa dan śrāddha dilakukan di sana, diperoleh pahala yajña Agniṣṭoma.
Verse 26
कुशतीर्थं ततो गच्छेत्स्नात्वा सन्तर्पयेत्पितॄन् । दानं दत्त्वा यथाशक्त्या निर्मलं लोकमाप्नुयात्
Sesudah itu hendaklah ia pergi ke Kuśatīrtha; setelah mandi suci, hendaklah ia memuaskan para leluhur menurut tata cara. Dengan memberi dāna sesuai kemampuan, ia mencapai alam yang murni.
Verse 27
द्युम्नतीर्थं च तत्रैव सर्वपापप्रणाशनम् । कृत्वा श्राद्धं च तत्रैव वाजिमेधफलं लभेत्
Dan di tempat itu juga ada Dyumnatīrtha, pemusnah segala dosa. Dengan melaksanakan śrāddha di sana, seseorang memperoleh pahala yajña Vājimedha.
Verse 28
कुशतीर्थं ततो गच्छेत्पितॄणां तृप्तिरक्षया । यत्र श्राद्धात्तर्पणाच्च जायते नात्र संशयः
Kemudian hendaklah pergi ke Kuśatīrtha; di sana kepuasan para leluhur menjadi tak habis-habisnya. Dari śrāddha dan tarpaṇa lahir buah itu—tiada keraguan sedikit pun.
Verse 29
जालतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापहरं शुभम् । दुर्वाससा यत्र शप्ताः कोपाद्यदुकुमारकाः
Kemudian hendaklah menuju Jāla-tīrtha—suci, membawa keberkahan, dan melenyapkan segala dosa. Di sanalah, karena murka, Durvāsas mengutuk para pangeran muda wangsa Yadu.
Verse 30
देवो जालेश्वरस्तत्र सं बभूव उमापतिः । जालेश्वरं नरो दृष्ट्वा सद्यः पापात्प्रमुच्यते
Di sana Tuhan Umāpati (Śiva) menampakkan diri sebagai Jāleśvara. Dengan sekadar memandang Jāleśvara, seseorang seketika terbebas dari dosa.
Verse 31
संपूज्य देवं भक्त्या च शिवलोकमवाप्नुयात्
Dan setelah memuja Sang Dewa dengan bhakti menurut tata cara, seseorang mencapai Śivaloka, alam Śiva.
Verse 32
चक्रस्वामिसुतीर्थं च ततो गच्छेद्धि मानवः । कृत्वा स्नानं पितॄंस्तर्प्य विष्णुलोकमवाप्नुयात्
Kemudian seseorang hendaklah pergi ke Cakrasvāmi-su-tīrtha. Setelah mandi suci di sana dan mempersembahkan tarpaṇa kepada para leluhur, ia mencapai Viṣṇuloka, alam Viṣṇu.
Verse 33
जरत्कारुकृतं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नात्वा तत्र द्विजश्रेष्ठा न दुर्गतिमवाप्नुयात्
Ada tīrtha yang didirikan oleh Jaratkāru, pemusnah segala dosa. Wahai yang terbaik di antara kaum dwija, setelah mandi suci di sana, seseorang tidak jatuh ke nasib buruk.
Verse 34
ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं खञ्जनकाभिधम् । आसीत्खञ्जनको नाम दैत्यश्चातिबलान्वितः
Kemudian, wahai yang terbaik di antara kaum dwija, hendaklah pergi ke tīrtha bernama Khañjanaka. Dahulu ada seorang asura bernama Khañjanaka, yang memiliki kekuatan luar biasa.
Verse 35
ततः खञ्जनकं तीर्थं तस्य नाम्नेति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरो याति सोमलोकं न संशयः
Maka tīrtha itu pun termasyhur dengan namanya sebagai Khañjanaka-tīrtha. Siapa pun yang mandi suci di sana akan pergi ke alam Soma—tanpa keraguan.
Verse 36
सन्ति तीर्थान्यनेकानि सुगुप्तानि द्विजोत्तमाः । तानि गच्छेत्तु विप्रेन्द्राः सर्वपापापनुत्तये
Wahai yang utama di antara kaum dwija, ada banyak tīrtha yang tersembunyi dengan baik. Wahai pemuka brāhmaṇa, hendaklah mengunjunginya demi lenyapnya segala dosa sepenuhnya.
Verse 37
ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थमानकदुन्दुभेः । शूरतीर्थं परमकं गदतीर्थमतः परम्
Kemudian, wahai yang terbaik di antara kaum dwija, hendaklah pergi ke tīrtha Ānakadundubhi (Vasudeva). Sesudah itu ada Śūra-tīrtha yang paling unggul, dan setelahnya Gada-tīrtha.
Verse 38
गावल्गणस्य तीर्थं च अक्रूरस्य महात्मनः । बलदेवस्य तीर्थं तु उग्रसेनस्य चापरम्
Di sini ada tīrtha milik Gāvalgaṇa, juga tīrtha milik Akrūra yang berhatiwa agung; demikian pula tīrtha Baladeva, dan satu lagi milik Ugrasena.
Verse 39
अर्जुनस्य च तीर्थं तु सुभद्रातीर्थमेव च । देवकीतीर्थमाद्यं तु रोहिणीतीर्थमेव च
Di sini pun terdapat tempat suci pemandian: Tīrtha Arjuna, Tīrtha Subhadrā; Tīrtha Devakī yang utama, dan juga Tīrtha Rohiṇī.
Verse 40
उद्धवस्य च तीर्थं तु सारंगाख्यं तथैव च । सत्यभामाकृतं तीर्थं भद्रातीर्थमतः परम्
Di sini ada pula Tīrtha Uddhava, dan juga yang dikenal sebagai Sāraṅga; Tīrtha yang didirikan oleh Satyabhāmā, lalu sesudahnya Bhadrā-Tīrtha.
Verse 41
जामदग्न्यस्य तीर्थं तु रामस्य च महात्मनः । भासतीर्थं च तत्रैव शुकतीर्थमतः परम्
Di sana ada Tīrtha Jāmadagnya Rāma, sang berhati agung; dan di tempat itu pula ada Bhāsa-Tīrtha, lalu sesudahnya Śuka-Tīrtha.
Verse 42
कर्दमस्य च तीर्थं तु कपिलस्य महात्मनः । सोमतीर्थं च तत्रैव रोहिणीतीर्थमेव च
Di sana ada Tīrtha Kardama dan Tīrtha Kapila yang berhati agung; dan di tempat itu pula ada Soma-Tīrtha serta juga Rohiṇī-Tīrtha.
Verse 43
एतान्यन्यानि संक्षेपान्मया वः कथितानि च । सर्वपापहराणीह मोक्षदानि न संशयः
Ini dan banyak tīrtha lainnya telah kukisahkan kepadamu secara ringkas. Di sini semuanya melenyapkan segala dosa dan menganugerahkan moksha—tanpa keraguan.
Verse 44
प्रच्छन्नानि द्विजवरास्तीर्थानि कलिसंक्रमे । प्लावितानि समुद्रेण पांसुनाऽप्युदकेन च
Wahai brāhmaṇa terbaik, pada permulaan Kali-yuga tīrtha-tīrtha ini menjadi tersembunyi; ditenggelamkan oleh samudra, bahkan tertutup oleh pasir dan air.
Verse 45
एतन्मया वः कथितं संक्षेपात्तीर्थविस्तरम् । आत्मप्रज्ञानुमानेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
Demikianlah, secara ringkas telah kuuraikan kepadamu keluasan tīrtha-tīrtha ini. Dengan kebijaksanaan batinmu sendiri, apa lagi yang ingin engkau dengar?
Verse 46
शृणुयात्परया भक्त्या तीर्थयात्रामिमां द्विजाः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
Wahai para brāhmaṇa, siapa pun yang mendengarkan kisah ziarah tīrtha ini dengan bhakti tertinggi, terbebas dari segala dosa dan pergi ke Viṣṇu-loka.