Adhyaya 1

Verse 1

शौनक उवाच । कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम्

Śaunaka berkata: Wahai Sūta, pada zaman Kali yang garang ini, yang dikacaukan oleh banyak jalan sesat, bagaimana kami dapat mencapai Madhusūdana, Tuhan Viṣṇu?

Verse 2

युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा । प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति

Ketika tiga yuga telah berlalu dan Kali-yuga yang mengerikan tiba, di manakah sesungguhnya Bhagavān Viṣṇu dapat ditemukan dan didekati?

Verse 3

सूत उवाच । दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे । दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले

Sūta berkata: Ketika Raja Rāma, putra Daśaratha, telah berangkat ke surga, permukaan bumi pun tertindas oleh beban para penguasa yang lalim.

Verse 4

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च । वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने

Demi terlaksananya tujuan para dewa dan demi melenyapkan beban bumi, Janārdana sendiri menampakkan diri secara nyata di rumah Vasudeva.

Verse 5

नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति । घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते

Ketika Sang Dewa pergi ke Vraja milik Nanda—setelah menghisap habis nyawa Pūtanā, setelah membunuh Tṛṇāvarta, dan setelah membalikkan kereta—maka terlaksanalah laku ilahi yang menakjubkan itu.

Verse 6

दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले

Setelah menundukkan ular Kāliya, setelah membinasakan Pralamba, setelah mengangkat Gunung Govardhana, dan setelah melindungi Gokula—Tuhan melanjutkan lila-Nya yang ilahi.

Verse 7

सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते । रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे

Ketika Indra diurapi oleh Surabhī dan kesombongannya direndahkan—ketika Sang Dewa, yang bersukacita dalam permainan rāsa, juga merobek dan membinasakan raksasa Keśin—

Verse 8

अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ । हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते

Atas perkataan Akrūra, ketika Dewa Hari pergi ke Mathurā—ketika Kuvalayāpīḍa dibunuh dan raja para pegulat pun ditumbangkan—

Verse 9

पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते । यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे

Di hadapan para dewa dan para daitya, ketika raja Bhoja dijatuhkan; dan ketika di kota Yadu, Ugrasena ditahbiskan sebagai raja—

Verse 10

जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ । राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते

Ketika kekuatan dahsyat Jarāsandha ditaklukkan dan Yavana dibunuh di bumi; ketika dalam yajña Rājasūya yang agung, Caidya pun dijatuhkan—

Verse 11

निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः । यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले

Ketika perang Bhārata telah berhenti dan beban bumi telah diringankan, wangsa Yādava dibawa ke Prabhāsa dengan dalih melakukan ziarah suci.

Verse 12

मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते । कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले

Ketika mereka tenggelam dalam minum minuman keras, timbullah pembantaian sesama; oleh pertengkaran yang amat mengerikan, wangsa Yādava pun binasa.

Verse 13

गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् । अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने

Dan di tempat ini juga, ketika Ananta telah meninggalkan bumi, Janārdana bersandar pada akar pohon aśvattha lalu duduk diam.

Verse 14

व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे । स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते

Ketika tubuh-Nya ditinggalkan setelah tertembus oleh hantaman sang pemburu; ketika Sang Dewa kembali ke kediaman-Nya sendiri, dan Pārtha pun kembali pula—

Verse 15

यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः । शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम्

Ketika Yadupurī ditenggelami samudra dari segala penjuru, maka ia pergi ke Śakraprastha dan membangun kediaman bagi Hari.

Verse 16

द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते । संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते

Ketika Yuga Dvāpara telah berlalu, dharma dan adharma bercampur-aduk, dan tibalah zaman yang amat mengerikan bernama Kali.

Verse 17

क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा । नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते । एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते

Ketika saddharma kian menyusut dan vidharmā menjadi kuat; ketika laku tertib upacara dharma lenyap dan kewibawaan ajaran Weda disingkirkan; ketika dharma tinggal berdiri pada satu kaki dan masyarakat tercerabut dari tatanan varṇa dan āśrama—maka dunia jatuh ke dalam kemerosotan yang pedih.

Verse 18

अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः । समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः

Dalam zaman yang kacau ini, para ṛṣi penghuni rimba berkumpul dan bermusyawarah bersama—di antaranya Garga, Cyavana, dan para Bhārgava.

Verse 19

असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा । एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन्

Asita, Devala, Dhaumya, Kratu, demikian pula Uddālaka—mereka ini dan banyak ṛṣi lainnya lalu saling berbicara di antara mereka.

Verse 20

पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् । समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा

“Lihatlah, wahai para muni: segala penjuru telah diliputi Kali. Di segenap sisi, rakyat ditindas oleh para perampok yang berkeliaran.”

Verse 21

अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः । कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः

Bila manusia tenggelam dalam adharma, menyingkirkan satya dan kelurusan—wahai para resi utama—bagaimana mungkin Bhagavān Viṣṇu dapat dicapai?

Verse 22

को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् । न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः । तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे

Siapakah yang akan menyeberangkan kami—yang bersama-sama jatuh ke samudra bhava? Di Kali tidak ada penjelmaan nyata Madhusūdana, Sang Triyuga. Tanpa Tuhan bermata teratai itu, bagaimana kami bertahan di zaman Kali?

Verse 23

तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् । उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा

Ketika para pertapa yang bersedih itu merenung demikian, saat itu juga sang resi Uddālaka berbicara di sana.

Verse 24

उद्दालक उवाच । यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः । अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः

Uddālaka berkata: “Sebelum noda Kali melekat pada kita, wahai para resi utama, marilah kita—tanpa dosa dan bersatu—pergi menuju kediaman Brahmā.”

Verse 25

पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे । यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह

Marilah kita bertanya kepada Penopang dunia tentang bagaimana Viṣṇu bersemayam pada zaman Kali. Jika pada Kali Viṣṇu tidak ada, maka bersama Rudra dan Brahmā…

Verse 26

तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् । विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे

Tanpa Tuhan bermata teratai itu (Puṇḍarīkākṣa), kami akan meninggalkan raga kami sendiri. Tanpa Bhagavān di dunia ini, siapa yang sanggup tetap teguh pada zaman Kali Yuga?

Verse 27

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः । साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्

Mendengar ucapannya, para resi yang teguh dalam tapa-brata memuji, “Sādhu, sādhu,” lalu berangkat menuju hadirat Brahmā.

Verse 28

कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् । तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम्

Dalam perjalanan, semua pertapa dengan sukacita menuturkan kisah Viṣṇu—menguraikan hakikat wujud-Nya—dan melangkah menuju hadirat Brahmā.

Verse 29

ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने । पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा

Lalu mereka melihat Sang Deva duduk di singgasana tertinggi, dikelilingi oleh bala-gana milik Pitāmaha—baik yang berwujud maupun tak berwujud.

Verse 30

दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ । प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा

Melihat Dewa bermuka empat itu, mereka bersujud dāṇḍavat di bumi. Setelah menghaturkan pranāma kepada Deva para deva, mereka pun memuji-Nya dengan sebuah stotra.

Verse 31

ऋषय ऊचुः । नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय । नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते

Para resi berkata: Salam suci bagimu, wahai Yang Lahir dari Teratai, Yang Bermuka Empat, tak binasa dan tak lapuk. Salam bagimu, Sang Pencipta—wahai Pitāmaha; hormat kami kepadamu.

Verse 32

एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः । पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान्

Demikian dipuji oleh para muni mulia, Sang Lahir dari Teratai pun sangat berkenan. Setelah memuliakan mereka dengan pādya (air pembasuh kaki) dan arghya persembahan, sang muni utama itu menanyai mereka.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः । कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु

Brahmā bersabda: “Katakanlah kepadaku dengan sebenar-benarnya, wahai anak-anakku—apakah tujuan kedatangan kalian? Wahai yang berbahagia, apakah kalian sejahtera bersama putra-putra, para murid, api suci, dan sanak keluarga?”

Verse 34

ऋषय ऊचुः । भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् । यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्

Para resi berkata: “Dengan anugerah-Mu, seluruh buah tapa kami telah tercapai, sebab kami memandang Engkau—Tuhan, Guru bagi segenap para dewa.”

Verse 35

शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् । युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके

“Dengarkanlah sebabnya, wahai Śaṃbhu, mengapa kami datang ke hadirat-Mu. Ketika tiga yuga telah berlalu—bermula dari Kṛta hingga berakhir pada Dvāpara—”

Verse 36

प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले । यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः

Kini Kali-yuga yang mengerikan telah tiba; di manakah Viṣṇu di muka bumi? Dengan memandang-Nya, semoga kami meraih mokṣa tertinggi, bebas dari belenggu.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया । विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः

Brahmā bersabda: Melalui rupa-rupa seperti Ikan dan Kura-kura, aku mengenali Bhagavān. Namun, wahai para dvija utama, wujud Viṣṇu yang paling luhur dan transenden itu tidak kuketahui.

Verse 38

ऋषय ऊचुः । यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् । गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम्

Para ṛṣi berkata: “Jika engkau, wahai yang kami muliakan, tidak mengetahui keadaan sejati dan keberadaan Viṣṇu, maka kami akan pergi ke Prayāga dan di sana juga meninggalkan jasad ini.”

Verse 39

ब्रह्मोवाच । मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् । इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः

Brahmā bersabda: “Jangan larut dalam duka; akan kuajarkan demi kebaikan kalian. Pergilah dari sini ke Pātāla, tempat bersemayamnya yang termulia di antara para Daitya.”

Verse 40

तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् । स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः

Setibanya di sana, bertanyalah kepada Prahlāda, yang utama di antara para Daitya. Wahai para dvija, ia akan mengetahui dengan benar dan tepat tempat kediaman Hari.

Verse 41

तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः

Mendengar sabda Brahmā, Sang Paramātman, para pertapa yang kaya tapa itu bersujud kepada Penguasa para dewa, lalu berangkat menempuh perjalanan.

Verse 42

जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् । धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम्

Dengan hati bersukacita mereka melanjutkan perjalanan sambil memuji yang utama di antara para Daitya: “Sungguh berbahagialah raja Daitya ini, yang mengenal Janārdana!”

Verse 43

इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः

Sambil merenung demikian, para resi dwija itu sungguh mencapai Sutala.

Verse 44

गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् । दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः

Setibanya di kotanya, mereka memasuki istana yang paling utama. Melihat mereka dari kejauhan, Bali Vairocanī segera bangkit menyambut, dan bersama Prahlāda menghormati mereka sebagaimana mestinya.

Verse 45

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना

Sesudah mempersembahkan madhuparka, seekor sapi, dan juga arghya, ia berbicara dengan tangan terkatup, dengan batin yang bersukacita.

Verse 46

स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम । भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च

Selamat datang, wahai yang amat berbahagia; malamku menjadi suci dan bermakna karena aku memandang kalian. Katakanlah—apa yang harus kulakukan bagi kalian?

Verse 47

एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः । ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा

Setelah dimuliakan dan dihormati oleh raja para Daitya, para Brāhmaṇa utama itu—bersukacita dalam hati—lalu berbicara kepada putra raja Dānava.

Verse 48

ऋषय ऊचुः । कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ । तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्

Para resi berkata: “Wahai Prahlāda, kekasih Hari, kami datang memohon terpenuhinya suatu tugas. Maka, wahai yang berlengan perkasa, jadilah penyelamat kami dari samudra samsara.”

Verse 49

कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्

“Wahai Daitya, bagaimana kami dapat bertahan dalam yuga yang garang ini, yang bernama Kali, tanpa Viṣṇu—Dia yang menganugerahkan tanpa takut kepada yang ketakutan?”

Verse 50

अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः । अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः

“Pada zaman ini, Dharma yang abadi dikalahkan oleh adharma; kebenaran ditundukkan oleh dusta; dan para Brāhmaṇa pun ditindas oleh kaum hina.”

Verse 51

विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः । ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः

Jalan Veda ditindas oleh kaum hina; para lelaki dikuasai oleh perempuan; bahkan para Brāhmaṇa dibunuh oleh Mleccha yang menyamar sebagai raja-raja.

Verse 52

अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते । अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति

Ketika dunia ini hampir seluruhnya porak-poranda, tatanan varṇa dan āśrama ditinggalkan, dan jalan Veda terselubung—di manakah Bhagavān Viṣṇu dapat ditemukan?

Verse 53

विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् । प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः

Katakan kepada kami rahasia itu: di tempat manakah Bhagavān dapat dicapai bahkan tanpa jñāna, tanpa dhyāna, dan tanpa pengekangan indria?

Verse 54

दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः । कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः

Wahai raja para Daitya, engkau sahabat baik kami dan penunjuk jalan. Wahai yang mulia, katakanlah: di manakah Keśava bersemayam?

Verse 55

एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः । प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः

Demikianlah, ketika ditanya oleh para dvija terkemuka, yang terbaik di antara Daitya itu—dengan hati bersukacita—bersujud hormat kepada semua Brāhmaṇa dengan bhakti.

Verse 56

स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने । भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे

Setelah bersujud hormat kepada para dewa dan kepada Brahmā, Sang Ātman Tertinggi, serta dipenuhi bhakti kepada Bhagavān, ia pun mulai bertutur.