Adhyaya 22

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तीर्थे शक्रसमुद्रवम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्निर्मुक्तो यत्र लक्ष्मणः

Para ṛṣi berkata: Mengenai apa yang telah engkau sabdakan—tīrtha bernama ‘Śakra-samudrava’—di mana Lakṣmaṇa terbebas dari dosa yang lahir dari pengkhianatan kepada tuannya; mohon jelaskan lebih lanjut.

Verse 2

कथं तत्र पुरा शक्रः स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । पातकादेव निर्मुक्तः कस्मिन्काले च सूतज

Bagaimanakah dahulu Śakra (Indra) dibebaskan di sana dari dosa besar yang timbul karena pengkhianatan kepada tuannya; dan pada waktu apakah itu terjadi, wahai putra Sūta?

Verse 3

कस्माद्दितेर्महेन्द्रेण कृतं कृत्यं तथाविधम् । येन संसूदितो गर्भः सर्वं विस्तरतो वद

Mengapa Mahendra (Indra) melakukan perbuatan demikian terhadap Diti, sehingga janinnya binasa? Ceritakan seluruh perkara ini dengan rinci.

Verse 4

सूत उवाच । ब्रह्मणो दक्षिणांगुष्ठाज्जज्ञे दक्षः प्रजापतिः । स च संजनयामास पचाशत्कन्यकाः शुभाः

Sūta berkata: Dari ibu jari kanan Brahmā lahirlah Dakṣa Prajāpati. Dan ia, pada waktunya, memperanakkan lima puluh putri yang suci dan mujur.

Verse 5

ददौ च दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । दिव्येन विधिना दक्षः सप्तविंशतिमिंदवे

Menurut titah ilahi, Dakṣa menyerahkan sepuluh putrinya kepada Dharma, tiga belas kepada Kaśyapa, dan dua puluh tujuh kepada Sang Bulan (Soma).

Verse 6

अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये मुख्यतां गते । कश्यपस्य द्विजश्रेष्ठाः प्राणेभ्योऽपि प्रिये सदा

Aditi dan Diti menjadi dua istri utama Kaśyapa; wahai yang terbaik di antara para dwija, keduanya senantiasa lebih dicintainya daripada napas hidupnya sendiri.

Verse 7

ततः स जनयामास देवाञ्च्छक्रपुरःसरान् । अदित्यां चैव दैत्यांश्च दित्यां स बलवत्तरान्

Kemudian ia memperanakkan para dewa yang dipimpin Śakra (Indra) dari Aditi; dan dari Diti ia memperanakkan para Daitya yang sangat perkasa.

Verse 8

तेषां त्रैलोक्यराज्यार्थं मिथो जज्ञे महाहवः । तत्र शक्रेण ते दैत्याः संग्रामे विनिपातिताः

Demi kedaulatan atas tiga dunia, bangkitlah perang besar di antara mereka. Dalam pertempuran itu, para Daitya itu ditumbangkan oleh Śakra (Indra).

Verse 9

ततः शोकपरा चक्रे दितिर्व्रतमनुत्तमम् । पुत्रार्थं नियमोपेता क्षेत्रेऽत्रैव समाहिता

Kemudian Diti, diliputi duka, menjalankan tapa-brata yang tiada banding. Demi memperoleh seorang putra, ia menegakkan disiplin keras dan bersemadi di kṣetra suci ini juga.

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच परितुष्टोऽस्मि वरं प्रार्थय वांछितम्

Sesudah seribu tahun, Maheśvara pun berkenan kepadanya. Dengan hati puas Ia bersabda, “Aku sungguh berkenan—mintalah anugerah yang kau kehendaki.”

Verse 11

साऽब्रवीद्यदि मे तुष्टस्त्वं देव शशिशेखर । तत्पुत्रं देहि देवानां सर्वेषां बलवत्तरम् । यज्ञभागप्रभोक्तारं देवानां दर्पनाशनम्

Ia berkata, “Jika Engkau berkenan padaku, wahai Dewa, wahai Śaśi-śekhara (Yang bermahkota bulan), anugerahkanlah putra yang lebih perkasa daripada semua dewa—yang berhak atas bagian persembahan yajña dan yang meremukkan keangkuhan para dewa.”

Verse 12

अवध्यं संगरे पूर्वैः सर्वैदेवैः सवासवैः । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः

(Ia memohon putra) yang tak dapat dibunuh di medan perang oleh semua dewa terdahulu, bahkan bersama Vāsava (Indra). Hara pun berjanji, “Tathāstu—demikianlah,” lalu lenyap dari pandangan.

Verse 13

दितिश्चैवाऽदधाद्गर्भं कश्यपान्मुनिपुंगवात् । ततः शक्रो भयं चक्रे ज्ञात्वा तं गर्भसंभवम् । वदतो मुनिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः

Diti mengandung janin dari Kaśyapa, maharsi yang utama. Ketika Śakra mengetahui kehamilan itu—setelah mendengarnya dari Mahātma Nārada, pemuka para resi—ia pun diliputi rasa takut.

Verse 14

ततो दुष्टां मतिं कृत्वा तस्य गर्भस्य नाशने । चक्रे तस्याः स शुश्रूषां दिवारात्रमतंद्रितः

Lalu, dengan niat jahat untuk memusnahkan kandungannya, ia pun melayani dan merawatnya tanpa lalai, siang dan malam, demi mencari kesempatan.

Verse 15

छिद्रमन्वेषमाणस्तु सुसूक्ष्ममपि च द्विजाः । न तस्या लभते क्वाऽपि गता मासा नवैव तु

Namun, wahai para dvija, meski ia mencari celah yang paling halus sekalipun, ia tak menemukan kekhilafan sedikit pun pada dirinya; demikianlah sembilan bulan berlalu.

Verse 16

ततश्च दशमे मासि संप्राप्ते प्रसवोद्भवे । गर्भालसा निशावक्त्रे सुप्ता सा दक्षिणामुखी

Kemudian, ketika bulan kesepuluh tiba dan saat persalinan mendekat, ia yang letih oleh kandungan tertidur pada malam hari dengan wajah menghadap ke selatan.

Verse 17

निद्रावशं तु संप्राप्ता विसंज्ञा समपद्यत । शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला

Dikuasai tidur, ia jatuh tak sadar dan terbaring tanpa bergerak; kedua kakinya terasa nyaman karena tekanan dan pijatan dari tangan Śakra.

Verse 18

तां विसंज्ञामथो वीक्ष्य त्यक्त्वा पादौ शतक्रतुः । प्रविवेशोदरं तस्यास्तीक्ष्णं शस्त्रं करे दधत् । तेनाऽसौ सप्तधा चके गर्भं शस्त्रेण देवपः

Melihat Diti tak sadarkan diri, Śatakratu melepaskan kakinya, lalu memasuki rahimnya sambil menggenggam senjata tajam; dengan senjata itu sang dewa membelah janin menjadi tujuh bagian.

Verse 19

अथाऽपश्यत्क्षणात्सप्त वालकान्पूर्णविग्रहान् । ततस्तानपि सप्तैव सप्तधा कृतवान्हरिः

Seketika ia melihat tujuh bayi, masing-masing berwujud sempurna; lalu Hari membagi ketujuh bayi itu lagi menjadi tujuh bagian masing-masing.

Verse 20

जाता एकोनपञ्चाशदथ तत्रैव बालकाः । तान्दृष्ट्वा वृद्धिमापन्नांस्ततो भीतः शतक्रतुः । निश्चक्रामोदरातूर्णं दित्या यावन्न लक्षितः

Demikianlah, di sana lahir empat puluh sembilan bayi. Melihat mereka telah bertumbuh kuat, Śatakratu menjadi takut dan segera keluar dari rahim Diti—sebelum Diti menyadari kehadirannya.

Verse 21

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले । दितिः संजनयामास सप्तधा सप्त बालकान्

Kemudian, pada fajar yang suci, ketika cakra matahari telah terbit, Diti melahirkan tujuh kelompok, masing-masing berisi tujuh anak.

Verse 22

ततोऽभ्येत्य सहस्राक्षो दुर्गंधेन समावृतः । निस्तेजा म्लानवक्त्रश्च लज्जयाऽ धोमुखः स्थितः

Kemudian Sahasrākṣa maju mendekat, diselubungi bau busuk; sinarnya lenyap, wajahnya layu, dan ia berdiri menunduk karena malu.

Verse 23

तं दृष्ट्वा तादृशं शक्रं दितिः प्रोवाच सादरम् । प्रणतं संस्थितं पार्श्वे भयव्याकुलचेतसम्

Melihat Śakra dalam keadaan demikian, Diti berkata dengan hormat—ia berdiri di sisi, menunduk bersujud, hatinya gelisah oleh rasa takut.

Verse 24

किं त्वं शक्र निरु त्साहस्तेजोद्युतिविवर्जितः । शरीरात्तव दुर्गन्धः कस्मादीदृक्प्रजायते

Wahai Śakra, mengapa kini engkau kehilangan semangat, tanpa teja dan cahaya kemuliaan? Dan mengapa bau busuk demikian timbul dari tubuhmu?

Verse 25

किं त्वया निहतो विप्रोगुरुर्वाबालकोऽथवा । नारी वा येन ते नष्टं तेजो गात्रसमुद्भवम्

Apakah engkau telah membunuh seorang brāhmaṇa, atau seorang guru, atau mungkin seorang anak—atau seorang wanita—sehingga lenyaplah teja yang lahir dari anggota tubuhmu?

Verse 26

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः

Ataukah engkau terkena ‘nail-water’ (air dari kuku), atau tergesek oleh angin kipas penampi? Atau engkau terselimuti debu yang terangkat dari menyapu dan membersihkan?

Verse 27

शक्र उवाच । सत्यमेतन्महाभागे यत्त्वयोक्तोऽस्मि सांप्रतम् । रात्रौ प्रविष्टः सुप्ताया जठरे तव पापकृत्

Śakra berkata: Wahai wanita mulia, benar adanya apa yang baru engkau ucapkan kepadaku. Pada malam hari, ketika engkau terlelap, aku—pelaku dosa—memasuki rahimmu.

Verse 28

कृन्तश्चैकोनपञ्चाशत्कृत्वो गर्भो मया शुभे । तावन्मात्रास्ततो जाता बालकाः सर्व एव ते

Wahai yang mulia, aku membelah janin itu empat puluh sembilan kali; dan dari bagian-bagian itu semuanya menjadi anak-anak.

Verse 29

ततो भीत्या विनिष्क्रान्तस्त्वया देवि न लक्षितः । एतस्मात्कारणाज्जाता तेजोहानिरनिन्दिते

Lalu karena takut aku pergi—tanpa disadari olehmu, wahai Dewi. Dari sebab inilah, wahai yang tak bercela, sinarku pun meredup.

Verse 30

दितिरुवाच । यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं पुरतो मम देवप । तस्मात्प्रार्थय मत्तस्त्वं वरं यन्मनसेप्सि तम्

Diti berkata: Wahai pemimpin para dewa, karena engkau telah berkata benar di hadapanku, maka mohonlah dariku anugerah—apa pun yang diinginkan hatimu.

Verse 31

शक्र उवाच । एते तव सुता देवि च्छिद्यमाना मयासिना । रुदन्तो वारिता मन्दं मा रुदन्तु मुहुर्मुहुः

Śakra berkata: Wahai Dewi, putra-putramu ini—meski tertebas oleh pedangku—menangis; aku menenangkan mereka dengan lembut. Semoga mereka tidak menangis berulang-ulang.

Verse 32

मरुतो नामविख्यातास्तस्मात्संतुजगत्रये । दैत्यभावविनिर्मुक्ता मद्विधेया मम प्रियाः

Karena itu, biarlah mereka termasyhur di tiga dunia dengan nama ‘Marut’—terbebas dari tabiat Dānava, patuh kepadaku, dan kukasihi.

Verse 33

यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यंति मया सह । यस्मादेतन्मया तीर्थं बालकैस्तव मंडितम्

Mereka semua akan turut menikmati bagian persembahan yajña bersama-Ku; sebab tīrtha ini telah Kuhiasi dengan anak-anakmu.

Verse 34

बहुभिर्यास्यति ख्यातिं बालमंडनमित्यतः । या च स्त्री गर्भसंयुक्ता स्नानं भक्त्या करिष्यीत । न भविष्यंति छिद्राणि तस्या गर्भे कथंचन

Karena itu, tempat ini akan termasyhur di kalangan banyak orang dengan nama “Bālamaṇḍana.” Dan perempuan yang sedang mengandung, bila mandi di sini dengan bhakti, rahimnya tidak akan mengalami cela atau bahaya apa pun.

Verse 35

प्राप्ते प्रसवकाले तु या जलं प्राशयिष्यति । तीर्थस्यास्य सुखेनैव प्रसविष्यति सा सुतम्

Dan ketika saat persalinan tiba, perempuan yang meminum air tīrtha ini akan melahirkan putranya dengan mudah dan tenteram.

Verse 36

दितिरुवाच । तवोच्छेदाय देवेश याचितः प्राङ्मया हरः । एकं देव सुतं देहि सर्वदेवनिबर्हणम्

Diti berkata: “Wahai Īśa, Tuhan para dewa, dahulu aku memohon kepada Hara (Śiva) agar engkau dibinasakan. Wahai Dewa, anugerahkanlah kepadaku seorang putra saja, yang mampu menundukkan semua dewa.”

Verse 37

त्वया चैकोनपंचाशत्प्रकारः स विनिर्मितः । यस्मादृतं त्वया प्रोक्तं तस्मादेतद्भविष्यति

Dan oleh-Mu ia dibentuk dalam empat puluh sembilan wujud. Karena sabda-Mu adalah kebenaran, maka demikianlah hal itu pasti akan terjadi.

Verse 38

सूत उवाच । ततः प्रभृति ते जाता मरुतो विबुधैः समम् । यज्ञभागस्य भोक्तारो दितेः शक्रस्य शासनात्

Sūta berkata: Sejak saat itu para Marut terlahir, setara kedudukannya dengan para dewa; dan atas titah Śakra (Indra), meski lahir dari Diti, mereka menjadi penerima bagian persembahan dalam yajña.

Verse 39

अथ प्राह सहस्राक्षो देवाचार्यं बृहस्पतिम् । मातुर्द्रोहकृतं पापं कथं यास्यति संक्ष यम्

Kemudian Sahasrākṣa (Indra) berkata kepada Bṛhaspati, guru para dewa: “Bagaimanakah dosa yang timbul karena mengkhianati ibu dapat dilenyapkan?”

Verse 42

सूत उवाच । ततस्तूर्णं सह साक्षः सहस्राक्षेशसंज्ञितम् । लिंगं संस्थापयामास स्वयमेव द्विजोत्तमाः

Sūta berkata: Kemudian, dengan segera, wahai yang terbaik di antara para dwija, Sahasrākṣa (Indra) sendiri mendirikan sebuah liṅga yang dikenal dengan nama “Sahasrākṣeśa.”

Verse 43

त्रिकालं पूजयामासपुष्पधूपानुलेपनैः । तथान्यैर्बलिसत्का रैर्गीतैर्नृत्यैःपृथग्विधैः

Ia memuja (liṅga itu) pada tiga waktu hari dengan bunga, dupa, dan baluran wewangian; serta dengan persembahan dan penghormatan lainnya—disertai nyanyian suci dan aneka tarian.

Verse 44

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति शक्र प्रार्थय वांछितम्

Kemudian, pada akhir seribu tahun, Maheśvara berkenan kepadanya dan bersabda: “Akulah pemberi anugerah. Wahai Śakra, mohonlah apa yang engkau kehendaki.”

Verse 45

शक्र उवाच । मातुर्द्रोहकृतं पापं यातु मे त्रिपुरांतक । तथाऽन्येषां मनुष्याणां येऽत्र त्वां श्रद्धयान्विताः । पूजयिष्यंति सद्भक्त्या स्नानं कृत्वा समाहिताः

Śakra berkata: “Wahai Tripurāntaka, semoga dosa yang kutanggung karena mengkhianati ibuku lenyap dariku. Demikian pula, semoga dosa orang-orang lain yang di sini, beriman, setelah mandi dan dengan batin terpusat, memujamu dengan bhakti sejati—juga disingkirkan.”

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः । शक्रोऽपि रहितः पापैर्जगाम त्रिदशालयम्

Sūta berkata: Setelah berjanji, “Demikianlah,” Hara (Śiva) pun lenyap dari pandangan. Śakra juga, terbebas dari dosa, kembali ke kediaman para dewa tiga puluh (svarga).

Verse 47

एवं तत्र समुत्पन्नं तीर्थं तद्बालमंडनम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्मुच्यंते यत्र मानवाः

Demikianlah, di sana muncul sebuah tīrtha bernama Bālamaṇḍana—tempat manusia dilepaskan dari dosa yang lahir dari pengkhianatan kepada tuan yang sah.

Verse 48

एतद्वः सर्वमाख्यातं बालमंडनसंभवम् । माहात्म्यं तु द्विज श्रेष्ठाः शृणुध्वमथ सादरम्

Wahai para dvija yang utama, semuanya tentang asal-mula Bālamaṇḍana telah kukisahkan kepada kalian. Kini dengarkanlah dengan hormat kemuliaan sucinya (māhātmya).

Verse 49

आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यादि यथाक्रमम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं यावत्पंचदशी तिथिः

Pada paruh terang bulan Āśvina, mulai dari tithi kesepuluh menurut urutan—barangsiapa melakukan śrāddha di sana hingga tithi kelima belas (pūrṇimā)…

Verse 50

तीर्थानां स हि सर्वेषां स्नानजं लभते फलम् । श्राद्धस्य करणाद्वापि वाजिमेधफलं द्विजाः

Ia sungguh memperoleh buah pahala mandi suci dari semua tīrtha. Dan dengan melaksanakan śrāddha pula, wahai para dvija, ia meraih kebajikan setara dengan yajña Aśvamedha.

Verse 51

तस्मिन्काले सहस्राक्षः समागच्छति भूतले । भागानां मर्त्यजातानां सेवनाय सदैव हि

Pada saat itu Sang Seribu Mata (Indra) turun ke bumi, senantiasa berniat menikmati bagian yang telah ditetapkan—persembahan dan pahala—dari umat manusia.

Verse 52

यावद्भूमितले शक्रस्तिष्ठत्येवं द्विजोत्तमाः । तीर्थे तीर्थानि सर्वाणि तावत्तिष्ठन्ति तत्र वै

Selama Śakra tinggal di bumi demikian, wahai yang terbaik di antara para dvija, selama itu pula semua tīrtha sungguh bersemayam di sana, di dalam tīrtha yang satu itu.

Verse 53

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्काले विशेषतः । स्नात्वा तत्र शुभे तीर्थै शक्रेश्वरमथाऽर्चयेत्

Karena itu, dengan segenap upaya—terutama pada saat itu—setelah mandi suci di tīrtha yang mulia tersebut, hendaknya ia kemudian memuja Śakreśvara, Tuhan bagi Śakra.

Verse 54

अत्र श्लोकौ पुरा गीतौ नारदैन सुर षिंणा । शृण्वंतु मुनयः सर्वे कीर्त्यमानौ मया हि तौ

Di sini dahulu dua śloka telah dilantunkan oleh Nārada, sang resi di antara para dewa. Hendaklah semua muni mendengarkan, sebab kini aku melafalkan kedua śloka itu.

Verse 55

बालमंडनके स्नात्वा शक्रेश्वरमथेक्षयेत् । यः पुमानाश्विने मासि प्राप्ते श्रवण पञ्चके । स पापैर्मुच्यते सर्वैराजन्ममरणाद्भुवि

Setelah mandi suci di Bālamaṇḍana, hendaknya ia kemudian memandang Śakreśvara. Siapa pun yang melakukannya pada bulan Āśvina ketika ‘Śravaṇa-pañcaka’ telah tiba, dibebaskan dari segala dosa di bumi, dari kelahiran hingga kematian.

Verse 56

प्रभावात्तस्य तीर्थस्य सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः

Wahai para dwija yang utama, ini sungguh benar; demikianlah daya dan kemuliaan penyucian dari tīrtha itu.