Adhyaya 84

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Di sini juga akan kuceritakan sebuah kisah suci purba—yang diucapkan oleh Śiva—ketika di Kailāsa, dengan bhakti, hal itu ditanyakan kepada Ṣaṇmukha (Skanda).

Verse 2

ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्

Tuhan (Śiva) bersabda: Dahulu pada Yuga Tretā, wahai Skanda, Rāvaṇa dibunuh oleh Rāma; dan pada masa itu empat belas krore brahma-rākṣasa pun dimusnahkan.

Verse 3

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक

Ketika mereka terbunuh di sana demi melindungi para penghuni surga, wahai putraku, kebahagiaan agung pun bangkit di tiga dunia.

Verse 4

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः

Kemudian, setelah memperoleh kembali Sītā bersama para pemuka Vānara, Rāma pun datang ke Ayodhyā, tempat Bharata telah mengadakan perayaan. Lalu Rāma, kakak Lakṣmaṇa, menyerahkan kerajaan itu kepada Bharata.

Verse 5

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा

Ketika ia memerintah, kerajaan pun menjadi tanpa duri—bebas dari gangguan dan musuh; lalu Hanumān, setelah tugasnya tuntas, berangkat menuju Kailāsa.

Verse 6

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा

Kemudian Nandī, sang penjaga gerbang, tidak memperkenankan kera itu—meski ia bagian dari Rudra—untuk menghadap Rudra, penghapus banjir dosa.

Verse 7

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्

Ketika ditanya demikian (ia berkata): “Wahai Nandī, dosa apakah yang telah kulakukan, sehingga aku tidak memandang wujud suci Rudra yang berserta Ambikā?”

Verse 8

नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति

Nandī berkata: “Wahai raja para kera, penjelmaanmu terjadi demi kepentingan para dewa. Namun demikian, dosa yang telah diperbuat hanya luluh dengan dijalani dan dialami.”

Verse 9

हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः

Hanumān berkata: “Wahai Nandī, dosa apakah yang kulakukan, padahal aku bertindak demi tujuan para dewa? Para Rākṣasa yang jahat telah kubinasakan—mereka perusak brāhmaṇa dan anggota-anggota yajña.”

Verse 10

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

Lalu Hara (Śiva), ingin tahu akan percakapan itu, memandang dari balik ambang pintu; setelah menatap sang penguasa kera yang berteja dahsyat, pemilik bagian dari pancaran ilahi-Nya sendiri, yang berdiri di hadapannya, beliau pun bersabda lagi.

Verse 11

ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर

Īśvara (Śiva) bersabda: “Wahai kera, Gaṅgā, Gayā, Revā, Yamunā, dan Sarasvatī—sungai-sungai ini melenyapkan segala dosa. Laksanakan mandi suci di dalamnya.”

Verse 12

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

Di tepi selatan Narmadā ada sebuah tīrtha yang amat indah, terletak dekat Somanātha. Pergilah ke sana, wahai Vānara.

Verse 13

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे

“Setelah mandi di sana, atas perintah-Ku, dosa besar itu akan sirna.” Maka Hanumān pun melompat cepat dan tiba di tepi selatan Śrī Revā.

Verse 14

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः

Dengan auman dahsyat ia melangkah maju dan menjalankan tapa yang amat sukar. Ketika ia bertapa, kegelapan yang timbul akibat pembunuhan para Rākṣasa mulai tersingkir.

Verse 15

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः

Wahai Pārtha, setelah beberapa waktu, berkat anugerah Īśa, kegelapan itu pun lenyap. Lalu Hara, Sang Dewa (Śiva), pergi ke tīrtha itu bersama para dewa.

Verse 16

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः

Ia memeluk sang kera dan menganugerahkan sebuah anugerah: “Mulai hari ini, tīrtha ini menjadi milikmu—tanpa keraguan.”

Verse 17

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा

Dari peristiwa itu lahirlah tirtha suci bernama Kapitīrtha. Di sana Hara (Śiva) sendiri bersemayam, termasyhur dengan nama Hanūmanteśvara, dan saat itu menjadi penghapus dosa-dosa paling berat sekalipun.

Verse 18

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा

Barangsiapa mandi di tīrtha itu dan dengan bhakti memuja Śiva-liṅga, maka segala dosanya lenyap—demikian sabda Hara (Śiva).

Verse 19

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्

Di sana bahkan tulang-belulang pun dikatakan luluh; dan dengan mempersembahkan piṇḍa-dāna, kesejahteraan yang tak binasa bagi para leluhur tercapai. Apa pun dana yang diberikan di sana menjadi sejuta kali lipat pahalanya.

Verse 20

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्

Hanuman pun datang ke Ayodhyā untuk memandang Śrī Rāma. Ia menanyakan kesejahteraan-Nya, lalu menyatakan jati diri serta hakikat wujudnya sendiri.

Verse 21

श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्

Śrī Rāma bersabda: “Ketika engkau menunaikan karya para dewa dan juga menyelesaikan tugasku, aku pun seakan makin terbebani oleh dosa; maka tanpa ragu aku akan menjalani tapa-brata.”

Verse 22

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः

Di sana juga, di tepi selatan Revā yang melenyapkan dosa, Rāghava (Rāma) menjalankan tapa selama dua puluh empat tahun.

Verse 23

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया

Bertempat tinggal di kota Jyotiṣmatī, beliau senantiasa melaksanakan upacara mandi suci di Revā. Atas titahnya, Lakṣmaṇa pun melayani beliau dengan bakti.

Verse 24

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ

Kemudian Rāma dan Lakṣmaṇa menegakkan liṅga-liṅga Śiva di sana. Wahai yang bijaksana, oleh daya tapa yang benar di tepi Revā, kedua saudara pahlawan itu mencapai keadaan tanpa dosa.

Verse 25

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे

Kemudian Hara (Śiva), didahului para dewa dan disertai para resi suci, datang ke sana. Setibanya, beliau menganugerahkan anugerah dan menahbiskan tempat itu sebagai tīrtha yang utama, serta melepaskan seberkas daya ilahi-Nya ke dalam penyeberangan suci itu.

Verse 26

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्

Para resi menumpahkan ke bumi air dalam kendi—air yang dihimpun dari semua tīrtha. Di tempat yang satu itu pun muncul sebuah liṅga bernama “Kalākumbha”.

Verse 27

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्

Maka liṅga itu termasyhur dengan nama “Kumbheśvara”, dipuja oleh para dewa. Rāma pun menyembah liṅga itu, yang senantiasa dilayani dan dijaga oleh para Deva.

Verse 28

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः

Kemudian Sang Dewa menganugerahkan anugerah demi bertambahnya kemasyhuran Rāma. Dan pada tahun kedua puluh empat, Rāma mencapai keadaan tanpa dosa.

Verse 29

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा

“Ketika yang disebut ‘si pincang’ (Bṛhaspati/Jupiter) memasuki Virgo dan disertai Sang Guru, saat itulah musim ziarah ilahi”—demikian para dewa bernyanyi dengan sukacita.

Verse 30

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्

Sebagaimana di tīrtha Godāvarī diperoleh buah semua tempat suci, demikian pula di sini: dengan mandi suci di Revā (Narmadā) dan memandang Liṅga-liṅga, manusia meraih pahala yang sama.

Verse 31

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख

Mereka yang di sini, di tepi Narmadā, tinggal dekat Kumbheśvara dan melaksanakan śrāddha bagi para Pitṛ—dengarlah, wahai Ṣaṇmukha, buah yang mereka peroleh.

Verse 32

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः

Sebanyak pori-pori rambut yang ada pada tubuh semua makhluk hidup, selama itulah (dalam hitungan tahun) para Pitṛ memperoleh kemajuan yang tak binasa, anugerah yang abadi.

Verse 33

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्

Segala dewa di bumi dan semua tīrtha yang ada—manusia fana memperoleh buahnya semuanya hanya dengan memandang tiga Liṅga.

Verse 34

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा

Yang tak berputra memperoleh putra, yang miskin meraih harta, dan yang sakit terbebas dari penyakit—di sini tiada perlu keraguan atau pertimbangan lagi.

Verse 35

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः

Ketika Guru (Jupiter) memasuki rasi Siṁha, pahala yang diperoleh di Godāvarī—wahai Skanda—di dekat Kumbheśvara menjadi dua belas kali lipat.

Verse 36

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्

Mereka yang mengetahui Kumbhaśambhu, Tuhan Śiva, suami Umā, namun tidak memandang-Nya di tepi selatan Narmadā—kelahiran mereka sia-sia.

Verse 37

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्

Sebagaimana ziarah suci ke Godāvarī wajib dilakukan menurut perintah para resi, demikian pula laku ini—sebagaimana diucapkan para dewa—hendaknya dijalankan pada tahun kedua puluh empat.

Verse 38

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके

Selama bulan dan matahari bertahan, dan selama bintang-bintang ada di langit, demikian lama sedekah yang diberikan dekat Revā–Kumbheśvara menjadi tak musnah (akṣaya).

Verse 39

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा

Di sana, orang-orang bijaksana hendaknya mempersembahkan mahādāna, anugerah besar. Di tempat itu terutama dipuji go-dāna, sedekah seekor sapi, demikian pula sedekah emas dan perak.

Verse 40

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति

Revā yang suci itu—hanya dengan mengingatnya saja, tumpukan dosa pun lenyap. Maka terlebih lagi, wahai Skanda, mandi di dalamnya membersihkan bahkan dosa pembunuhan brahmana (brahmahatyā).

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्

Siapa pun yang mandi di tīrtha itu lalu melaksanakan śrāddha, wahai Yudhiṣṭhira, menurut titah Śiva ia menyelamatkan seratus satu generasi dari garis keturunannya.

Verse 42

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्

Apa pun tīrtha yang ada, dan danau serta perairan apa pun hingga ke samudra, semuanya tidak sebanding bahkan dengan seperenam belas bagian dari pahala pemujaan Śiva-liṅga di sini.

Verse 43

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्

Demikianlah para dewa—dipimpin oleh Harīśvara—setelah menganugerahkan anugerah, terlebih dahulu memaklumkan nama mulia tīrtha itu, lalu kembali ke kediaman masing-masing.

Verse 44

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्

Setelah menganugerahkan anugerah kepada tīrtha ini, Rāma—kakak Lakṣmaṇa—memasuki Ayodhyā, menjadi tanpa noda dosa berkat air suci Narmadā.

Verse 45

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्

Kemudian ia membuat Sītā dari emas dan melaksanakan yajña, setelah dengan tata cara suci mengundang para resi, masyarakat, para dewa, serta sanak-keluarganya sendiri.

Verse 46

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्

Pada zaman dahulu, di Tretā Yuga, tīrtha itu muncul dengan nama ‘Skanda’. Karena itu hendaknya orang-orang, dengan disiplin dan laku yang benar, melakukan darśana liṅga di sana.

Verse 47

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्

Selama makhluk berjasad belum memandang tīrtha itu—yang dilayani dan dimuliakan para dewa—selama itu pula dosa-dosa, bahkan yang lahir dari mahāpātaka, tetap melekat dalam tubuh.

Verse 48

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्

Sungguh berbahagialah mereka, para mahātmā itu; kelahiran mereka benar-benar bermakna—mereka yang akan menyaksikan Hara Yang Mahatinggi, bersemayam di kota Jyotiṣmatī.

Verse 49

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्

Karena itu, menanggalkan kebingungan, hendaknya orang-orang pergi dengan penuh hormat ke tīrtha bernama Kumbheśvara, agar memperoleh buah sempurna dari seluruh tīrtha.

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श

Mārkaṇḍeya berkata: Setelah mendengar sabda Śambhu demikian, Sang Bermuka-Enam (Skanda) pun bersujud penuh bhakti pada sepasang kaki ayahnya yang laksana teratai. Tiba di tepi selatan sungai bernama Giriśasravantī, ia menyaksikan Śiva-Śiva yang dikenal sebagai Kīśāgrya, Rāma, dan Kalaśa.

Verse 84

। अध्याय

Adhyāya—penanda bab.