Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 110

Devanagari script

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

Transliteration

gandharvāpsaraso nāgāḥ khurāgreṣu vyavasthitāḥ | pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni bhārata | tāni sarvāṇi jānīyādgaurgavyaṃ tena pāvanam

Translation

Gandharva, Apsaras, dan Nāga berdiam pada ujung-ujung kuku (teracak)nya. Wahai Bhārata, semua tīrtha yang ada di bumi hingga berbatas samudra, ketahuilah semuanya hadir dalam diri sapi; maka segala yang berasal dari sapi adalah penyuci.

Word by Word

• गन्धर्वाः: Gandharvas
• गन्धर्वाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गन्धर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• अप्सरसः: Apsarases
• अप्सरसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• नागाः: Nāgas
• नागाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• खुराग्रेषु: on the tips of the hooves
• खुराग्रेषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: खुर (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (खुरस्य अग्रे)

• व्यवस्थिताः: are stationed
• व्यवस्थिताः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समनाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + √स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• पृथिव्याम्: on the earth
• पृथिव्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• सागरान्तायाम्: bounded by the ocean
• सागरान्तायाम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सागर (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सागरः अन्तः यस्याः)

• यानि: which (things)
• यानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), बहुवचन; सर्वनाम

• तीर्थानि: holy places
• तीर्थानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), बहुवचन

• भारत: O Bhārata
• भारत: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• तानि: those
• तानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; सर्वनाम

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• जानीयात्: should know
• जानीयात्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ज्ञा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• गौः: the cow
• गौः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• गव्यम्: cow-product; derived from cow
• गव्यम्: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate noun/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तेन: by that; thereby
• तेन: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• पावनम्: purifying
• पावनम्: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समनाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: पावन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (deduced from nearby dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Go (as sarva-tīrtha-ādhāra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira (Bhārata)

Visual Art Cues

Scene: A majestic cow stands with luminous hoof-tips where Gandharvas, Apsarases, and Nāgas appear as tiny divine beings; around her, miniature icons of famous tirthas encircle the earth, implying their presence within her.

Characters & Entities

• Gandharvas
• Apsarases
• Nāgas
• Tīrthas
• Bhārata (Yudhiṣṭhira)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography culminates in a portable sanctity: the cow is portrayed as containing all tīrthas, making service to her a concentrated form of merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

All tīrthas collectively are invoked; the verse universalizes pilgrimage-merit through Gau-māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

An implied endorsement of using and honoring gavya (cow-derived substances) as purifying, grounded in their tīrtha-equivalence.