Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Ketika demikian dipuji di sana oleh Brahmā dan para resi utama yang telah mencapai Brahmaloka, Tuhan semesta alam pun kemudian menarik kembali perwujudan itu.”

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

Lalu Sang Tuhan menampakkan wajah-Nya yang selatan—mengerikan, amat murka, tak binasa—menggema dengan raungan dahsyat bertaring besar, laksana kedalaman Pātāla.

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

Matanya yang kekuningan menyala laksana kilat dan api—Bhairava, membuat bulu roma berdiri. Ia bertongue besar, bertaring besar, dan mengenakan ular-ular perkasa sebagai mahkota di kepala-Nya.

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

Berhias kalung kepala para asura agung, menjadi sebab pralaya besar, Ia melahap sebagai persembahan angin dan air yang tersimpan di dalam samudra.

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

Dia melihat wajah Mahadewa itu, bagaikan api Vadava (api dasar laut), yang sedang menjilati seluruh alam semesta dengan ujung lidah-Nya.

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

Selama ribuan dan ratusan ribu yojana, sepuluh penjuru tampak sangat mengerikan—penuh sesak dengan daging, lemak, dan minyak.

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

Kemudian taring-taring-Nya tumbuh membesar—beratus-ratus dan beribu-ribu—mengancam dan menguasai Asura, Dewa, Gandharva, Yaksha, Naga, dan Rakshasa.

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

Pitamaha (Brahma) melihat mereka tersangkut di ujung taring-taring itu—hancur di dalam mekanisme gilingan gigi, leher dan kepala mereka remuk berkeping-keping.

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

Wahai Raja yang terbaik, aku melihat seluruh dunia memasuki mulut yang menganga itu—seperti sungai-sungai, penuh dengan buih yang bergelora dan dipecah oleh ombak, mengalir deras dengan gemuruhnya dan lenyap saat mencapai laut.

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

Demikian pula seluruh jagat raya yang meliputi segalanya ini—sukar diselami bagaikan samudra yang dipenuhi tak terhitung makhluk—masuk ke dalam mulut Rudra yang maha luas, menyala, garang, dan menggetarkan dengan gemuruh dahsyat.

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

Lalu dari mulut-Nya memancar nyala api yang amat mengerikan—banyak, berasap, penuh percikan—beraneka rupa dengan cahaya menyala, seakan-akan menerangi seluruh penjuru arah.

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

Kemudian wajah Maheśvara yang menampakkan rupa menakjubkan itu menjadi berkalungkan seribu nyala laksana matahari, dengan lidah-lidah yang bergerak dan taring; dan pada saat itu, Yang Esa menampakkan diri sebagai dua belas hakikat.

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

Kemudian kedua belas Āditya itu keluar dari mulut Rudra; bernaung pada penjuru selatan, mereka mulai membakar bumi.

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

Segala kehidupan di bumi—tempat tumbuh aneka pohon dan rerumputan—telah lebih dahulu mengering karena tiadanya hujan, dan seluruh permukaan bumi pun diliputi kesusahan.

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

Ketika matahari-matahari yang lahir dari Rudra itu tiba-tiba menyala, seluruhnya diselimuti asap, dan planet serta bintang lenyap dari pandangan.

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

Tiba-tiba seluruh cakrawala bumi menyala di segala penjuru; segenap dunia yang bergerak dan tak bergerak pun terkurung dalam untaian nyala api.

Verse 17

। अध्याय

Adhyāya—penanda judul bab.

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

Menyala dengan cahaya maha besar dan dikepung kobaran api yang menjulang, para Āditya yang lahir dari Rudra sungguh membakar seluruh jagat raya.

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

Sinar-sinar para Āditya saling bersentuhan dan menyatu; demikianlah Sang Bhagavān membakar tiga dunia, beserta segala yang bergerak dan yang diam.

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

Menjelma sebagai Api, Mahesvara meluas hingga seukuran tujuh dvipa dan membakar bumi yang dibatasi samudra-samudra tujuh dvipa.

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

Kemudian ia membakar bumi hingga Sumeru dan Mandara; dan setelah menembus tujuh patala, ia pun membakar alam para Naga.

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

Di bawah bumi, sambil membakar tujuh patala beserta bintang-bintang, Api itu bergerak ke segala arah—wahai Yudhisthira—melahap semuanya.

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

Seakan dikipasi hingga menyala oleh bara, berkobar laksana malam gelap sehitam besi; demikianlah segala sesuatu menyembur terbakar, dinyalakan oleh api pralaya.

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

Bumi menjadi tanpa pepohonan dan tanpa rerumputan; mata air, danau, serta sungai lenyap. Tersisa timbunan puncak-puncak gunung yang hancur, hingga tampak laksana punggung kura-kura.

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

Dengan untaian nyala api Ia memenuhi seluruh jagat, menjadikan dunia laksana bara dan abu yang menyala. Rudra, berwujud maha dahsyat dan agung, berdiri nyata sebagai Maheśvara.

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

Kemudian Sang Dewi—dikelilingi terutama oleh rombongan para Mātṛkā, beserta Yakṣa, makhluk ular, dan Rākṣasa—yang bermata laksana teratai, memasuki Mahādeva dan menyatu di dalam-Nya.

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

Ia mencapai Nirvāṇa yang tertinggi—bagai nyala api yang padam dan hening. Wahai yang tak bernoda, ketika seluruh jagat, beserta tiga loka, telah terbakar habis menjadi abu.

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

Oleh anugerah Rudra, aku—dan juga Narmadā yang lahir tanpa rahim—dibiarkan selamat. Dewa pralaya menahan diri untuk tidak melahap (kami) selama sepuluh ribu yuga; bahkan hingga kini ia tidak melahapnya.

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

Dahulu Tuhan pemegang Triśūla dipuja; oleh pemujaan itu aku menjadi tak lapuk dan tak mati—melalui (mantra/wujud) Aghamarṣaṇa, Ghora, Vāmadeva, dan Tryambaka.

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

Ia melantunkan Ṛṣabha-sūkta, Trisuparṇa-sūkta, Durgā-sūkta, dan Sāvitrī (Gāyatrī); juga Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, Bṛhatsāman, serta ‘Uttara’ sebagai nyanyian pelengkap.

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

Ia pun mengulang Raudrī-sūkta, Gāyatrī yang mahatinggi, serta Śiva-Upaniṣad; demikian pula Pratiratha-sūkta; dan ia melantunkan pula mantra Mṛtyuñjaya.

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

Bumi beserta sungai-sungai dan samudranya menjadi abu; namun Narmadā yang amat mulia—laksana amṛta—dikecualikan dan tetap lestari.

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

Mahendra, Malaya, Sahya, Hemakūṭa, Mālyavān, Vindhya, dan Pāriyātra—ketujuhnya inilah gunung-gunung termasyhur yang disebut kulaparvata, ‘gunung keluarga’.

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

Gunung-gunung, tersengat oleh dua belas Āditya, berdiri terpisah dengan batu-batu yang remuk; tampak menjadi abu—namun saat itu Narmadā tidak binasa.

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

Himavān dan Hemakūṭa; Niṣadha dan Gandhamādana; Mālyavān, yang termulia di antara gunung-gunung; serta Nīla, Śveta, dan Śṛṅgavān.

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

Raja-raja gunung ini, yang dilayani para dewa dan gandharva, semuanya hangus oleh api pralaya di akhir yuga; batu-batu raksasa mereka pun hancur berkeping-keping.

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

Demikianlah dahulu kala aku menyaksikan peleburan semesta pada akhir yuga; namun, wahai raja terbaik, Narmadā yang maha-berjasa suci itu saja yang tidak tersentuh.