Mantra 12
Sukta 6.61
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Sarasvatī
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
त्रिषधस्था सप्तधातुः पञ्च जाता वर्धयन्ती । वाजेवाजे हव्या भूत् ॥
Samhita Patha (IAST)
त्रि॒ष॒धस्था॑ स॒प्तधा॑तु॒: पञ्च॑ जा॒ता व॒र्धय॑न्ती । वाजे॑वाजे॒ हव्या॑ भूत् ॥
Transliteration
triṣadhásthā saptádhātuḥ páñca jātā́ vardháyantī | vā́je-vāje hávyā bhūt ||
Translation
Bersemayam pada tiga singgasana, menata tatanan tujuh-lapis, lahir dalam menjadi yang lima-lapis, ia yang menumbuhkan pertumbuhan kami—semoga ia menjadi Śakti yang kami seru pada setiap perolehan kelimpahan daya.
Padapatha (Word Analysis)
त्रि॒ऽस॒धस्था॑ । स॒प्तऽधा॑तुः । पञ्च॑ । जा॒ता । व॒र्धय॑न्ती । वाजे॑ऽवाजे । हव्या॑ । भू॒त् ॥त्रिसधस्था । सप्तधातुः । पञ्च । जाता । वर्धयन्ती । वाजेवाजे । हव्या । भूत् ॥tri-sadhasthā | sapta-dhātuḥ | pañca | jātā | vardhayantī | vāje--vāje | havyā | bhūt
Word by Word
त्रिषधस्थाhaving three seats/abodes; threefold-stationed
त्रिषधस्था:
कर्तृ (वर्धयन्ती का विशेषण/कर्तृ-सम्बन्ध) अथवा विशेष्य-रूपेण कर्तृ
TypeNoun/Adjective (बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास)
Rootत्रि-षध-स्था (प्रातिपदिक; ‘त्रि’ + ‘षध’ (षड्/षध् ‘six’ का वैदिक रूप) + ‘स्था’ (स्थान ‘standing/abode’))
सप्तधातुःhaving seven constituents; sevenfold in elements
सप्तधातुः:
कर्तृ (वर्धयन्ती का विशेषण) अथवा विशेष्य-रूपेण कर्तृ
TypeAdjective/Noun (समास)
Rootसप्त-धातु (प्रातिपदिक; ‘सप्त’ + ‘धातु’ ‘constituent/element’)
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (जाताः का) / कर्तृ-सम्बन्ध
TypeNumeral (indeclinable-like in use) / Adjective
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
जाताःborn; produced
जाताः:
कर्तृ (वर्धयन्ती के साथ संबद्ध ‘पञ्च जाताः’ = ‘five born (ones)’)
TypeParticiple (Adjective) / Kṛdanta
Root√जन् (जनि) → जात (कृदन्त, भूतकृदन्त/क्त)
वर्धयन्तीincreasing; causing to grow; nourishing
वर्धयन्ती:
कर्तृ (मुख्य कर्तृ—स्त्रीलिङ्ग देवता/नदी आदि)
TypeVerb (present participle) / Kṛdanta
Root√वृध् (वर्धते/वर्धयति)
वाजेवाजेin each race/contest; at every winning of prizes
वाजेवाजे:
अधिकरण (where/when the action is effective)
TypeNoun (reduplicated phrase; locative) / Indeclinable-like repetition
Rootवाज (प्रातिपदिक ‘prize, strength, food, victory’)
हव्याःoblations; things to be offered
हव्याः:
कर्तृ (भूत् के साथ: ‘havyāḥ bhūt’ = ‘the oblations became/are’) अथवा कर्म-सम्बन्ध (प्रसङ्गानुसार)
TypeNoun/Adjective
Rootहव्य (प्रातिपदिक; √हु ‘to offer’ से ‘that which is to be offered’/‘oblation-worthy’)
भूत्became; came to be
भूत्:
क्रिया (समाप्ति/अस्तित्व-प्रदर्शन)
TypeVerb
Root√भू (भवति)