Valmiki Ramayana 6.102.9 — Yuddha Kanda, Sarga 102, Shloka 9

लक्ष्मण-प्राणरक्षा:

Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain

Devanagari script

राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।

Transliteration

rāghavo bhrātaraṃ dṛṣṭvā priyaṃ prāṇaṃ bahiścaram |

duḥkhena mahatāviṣṭo dhyānaśokaparāyaṇaḥ ||

Translation

Rāghava memandang saudaranya—lebih berharga daripada nyawa, seakan-akan nyawanya sendiri berjalan di luar dirinya—lalu ia tenggelam dalam duka yang amat besar, sepenuhnya larut dalam renungan pilu.

Word by Word

• परम्: extreme
• परम्: विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विषादम् इत्यस्य विशेषणम्

• विषादम्: despair
• विषादम्: कर्म (कर्म / Object of ‘reaching’)
• Type: Noun
• Root: विषाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आपन्नः: having fallen into
• आपन्नः: विशेषण (कर्तृविशेषण / Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: आपद् (धातु) → आपन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि

• विललाप: lamented
• विललाप: क्रिया (मुख्यक्रिया / Main verb)
• Type: Verb
• Root: लप् (धातु) + वि-उपसर्ग
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• आकुल-इन्द्रियः: with agitated senses
• आकुल-इन्द्रियः: विशेषण (कर्तृविशेषण / Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृविशेषणम्

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: कर्म (कर्म / Object of ‘seeing’)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• निहतम्: slain/struck
• निहतम्: विशेषण (कर्मविशेषण / Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नि-हन् (धातु) → निहत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेषणम्

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: क्रियाविशेषण (अव्ययभाव / Prior action)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund)

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: कर्म (कर्म / Appositive object)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भ्रातरम् इत्यस्य विशेषण-अप्पोजिशन (brother = Lakshmana)

• रण-पांसुषु: in the dust of battle
• रण-पांसुषु: अधिकरण (अधिकरणम् / Location)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक) + पांसु (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (रणस्य पांसवः), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण/Locative), बहुवचन

Context

"O hero! Noble one! If you wish to kill Ravana in the war and fulfill your vow and longing for the daughter of Janaka you do quickly What I say."৷৷ ইত্যার্ষেবাল্মীকীযেশ্রীমদ্রামাযণেআদিকাব্যেযুদ্ধকাণ্ডেদ্ব্যুত্তরশততমস্সর্গঃ.৷৷This is the end of the hundred and two sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is relational: righteous life is sustained by responsibility to others; when that bond is threatened, even a just hero is shaken.

What is the narrative situation?

The narrator depicts the depth of Rāma’s attachment to Lakṣmaṇa immediately after seeing him critically wounded.

Which character virtue is emphasized?

Profound love and protectiveness, portraying Rāma’s humanity alongside his royal duty.