Adhyaya 197
Vana ParvaAdhyaya 19715 Verses

Adhyaya 197

कौशिकस्य क्रोधविनिवृत्तिः — Kauśika’s Anger Checked by Householder Dharma

Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Kauśika–Gṛhapatnī Saṃvāda (Dharma-sūkṣmatā Episode)

Mārkaṇḍeya introduces Kauśika, a learned brāhmaṇa devoted to Vedic recitation and tapas. While reciting beneath a tree, he is defiled by a crane’s droppings; seized by anger, he uses ascetic potency to bring the bird down, then regrets the act as a product of rāga-dveṣa. Seeking alms, he enters a household where a woman asks him to wait while she attends to ritual cleanliness and then urgently serves her hungry, fatigued husband. The brāhmaṇa rebukes her for delaying a brāhmaṇa, asserting the superior status and fiery power of brāhmaṇas. The woman responds with measured deference: she does not disrespect brāhmaṇas, yet her chosen dharma is patiśuśrūṣā (service to her husband), and she demonstrates insight by revealing knowledge of Kauśika’s earlier act against the crane. She teaches that anger is an internal enemy; true brāhmaṇa-qualities include truthfulness, self-control, non-retaliation, purity, study, and even-mindedness. She concludes that dharma is subtle and recommends that Kauśika seek further instruction from a self-controlled vyādha living in Mithilā. Kauśika’s anger subsides; he accepts the correction as spiritually beneficial and departs in self-reproach.

Chapter Arc: पाण्डव, मार्कण्डेय से पुनः ‘भूय एव’ कहकर किसी महाभाग्य-युक्त आख्यान की याचना करते हैं; वैषम्पायन के वचन से कथा का द्वार खुलता है—नीतिमार्गरत दो राजाओं, सेदुक और वृषदर्भ, का प्रसंग। → मार्कण्डेय बताते हैं कि वृषदर्भ ने बाल्यकाल से एक गुप्त व्रत धारण किया था—ब्राह्मण-याचक को ‘कुप्यम्’ (सोना-चाँदी आदि) के अतिरिक्त कुछ न देने का संकल्प। उधर सेदुक के पास वेदाध्ययनसम्पन्न ब्राह्मण आता है और गुरु-दक्षिणा में असाधारण याचना करता है—अश्वसहस्र। राजा की मर्यादा, सामर्थ्य और दान-धर्म के बीच तनाव बढ़ता है; ब्राह्मण शाप देने को उद्यत होता है। → ब्राह्मण स्पष्ट करता है कि वह सेदुक द्वारा भेजा गया है और उसी के उपदेशानुसार वृषदर्भ से याचना कर रहा है; वृषदर्भ दुविधा में पड़ता है—व्रत की सीमा बनाम ब्राह्मण-वचन की अवहेलना का भय। राजा कहता है कि वह पूर्वाह्न में वही देगा जो राजकीय कर/बलि के रूप में प्राप्त होगा—दान को ‘यथालाभ’ से बाँधकर शाप-भय और व्रत-पालन के बीच एक तीक्ष्ण, जोखिमभरा समाधान चुनता है। → वृषदर्भ ब्राह्मण को तत्काल आश्वासन देता है और दान की व्यवस्था को राज्य-आय (बलि) से जोड़ देता है; ब्राह्मण के शाप-उद्यम को रोककर संवाद को दान-प्रतिज्ञा की दिशा में मोड़ देता है। अध्याय का अंत इस नैतिक गाँठ पर होता है कि दान का व्रत, दाता की क्षमता, और याचक की अपेक्षा—तीनों का संतुलन कैसे साधा जाए। → ब्राह्मण की याचना (अश्वसहस्र) और वृषदर्भ की ‘पूर्वाह्न-बलि’ वाली प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न लटकता है—क्या राज्य-आय पर्याप्त होगी, और क्या वृषदर्भ अपने गुप्त व्रत तथा ब्राह्मण-धर्म दोनों की रक्षा कर पाएगा?

Shlokas

Verse 1

हि >> मो न (0) है 7 घण्णवत्यधिकशततमो< ध्याय: सेदुक और वृषदर्भका चरित्र वैशम्पायन उवाच भूय एव महाभाग्यं कथ्यतामित्यब्रवीत्‌ पाण्डव:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने मार्कण्डेयजीसे पुनः: यह अनुरोध किया--“भगवन्‌! फिर मुझे क्षत्रियोंका माहात्म्य सुनाइये'

Vaiśampāyana berkata: Lalu sang Pāṇḍava, Yudhiṣṭhira, berbicara lagi, memohon ajaran lebih lanjut, “Wahai yang mulia, ceritakan sekali lagi kepadaku kebesaran para kṣatriya.”

Verse 2

अथाचष्ट... मार्कण्डेयो महाराज वृषदर्भसेदुकनामानौ राजानौ नीतिमार्गरतावस्त्रोपास्त्रकृतिनौ,तब मार्कण्डेयजीने कहा--“महाराज! पूर्वकालमें वृषदर्भ और सेदुक ये दो राजा थे। दोनोंही नीतिके मार्गपर चलनेवाले और अस्त्र तथा उपास्त्रोंकी विद्यामें निपुण थे

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Raja Agung, pada masa lampau ada dua raja bernama Vṛṣadarbha dan Seduka. Keduanya teguh menempuh jalan kebijakan yang benar dan mahir dalam ilmu senjata serta disiplin bela diri pendukungnya.”

Verse 3

सेदुको वृषदर्भस्य बालस्यैव उपांशुव्रतम भ्यजानात्‌ कुप्यमदेयं ब्राह्मणस्य,“वृषदर्भने बचपनसे ही एक गुप्त व्रत ले रखा था कि “ब्राह्मणको सोना-चाँदीके सिवा और कुछ नहीं देना चाहिये (तात्पर्य यह कि उसे सुवर्ण तथा रजत ही प्रदान करना चाहिये)”। उनके इस व्रतको सेदुक जानते थे

Seduka mengetahui bahwa sejak kecil Vṛṣadarbha telah memegang sebuah laku tapa yang tersembunyi: “Kepada seorang brāhmaṇa jangan diberikan apa pun selain emas dan perak; hanya suvarṇa dan rajata sajalah yang patut didanakan.”

Verse 4

अथ त॑ सेदिकं ब्राह्मण: कश्निद्‌ वेदाध्ययनसम्पन्न आशिषं दत्त्वा गुर्वर्थी भिक्षितवान्‌,“एक दिन कोई वेदाध्ययनसम्पन्न ब्राह्मण राजा सेदुकके पास आया और उन्हें आशीर्वाद देकर गुरु-दक्षिणाके लिये भिक्षा माँगता हुआ बोला--'राजन्‌! आप मुझे एक हजार घोड़े दीजिये।” तब सेदुकने उस ब्राह्मण-से कहा--'ब्रह्मनम! आपकी अभीष्ट गुरु- दक्षिणा देना मेरे लिये सम्भव नहीं है

Vaiśampāyana berkata: Kemudian seorang brāhmaṇa yang mahir dalam pelajaran Weda datang menghadap Raja Seduka. Setelah memberkatinya, ia memohon sedekah sebagai guru-dakṣiṇā, “Wahai Raja, berikan kepadaku seribu ekor kuda.” Seduka menjawab, “Wahai brahmana yang mulia, aku tidak sanggup memberikan guru-dakṣiṇā seperti yang engkau kehendaki.”

Verse 5

अश्वसहस््र॑ मे भवान्‌ ददात्विति तं सेदुको ब्राह्मणमब्रवीत्‌,“एक दिन कोई वेदाध्ययनसम्पन्न ब्राह्मण राजा सेदुकके पास आया और उन्हें आशीर्वाद देकर गुरु-दक्षिणाके लिये भिक्षा माँगता हुआ बोला--'राजन्‌! आप मुझे एक हजार घोड़े दीजिये।” तब सेदुकने उस ब्राह्मण-से कहा--'ब्रह्मनम! आपकी अभीष्ट गुरु- दक्षिणा देना मेरे लिये सम्भव नहीं है

Waiśampāyana berkata: Suatu ketika seorang brāhmaṇa yang mahir dalam studi Weda mendatangi Raja Seduka. Ia memberkati sang raja, lalu memohon sedekah sebagai guru-dakṣiṇā dan berkata, “Wahai Raja, anugerahkan kepadaku seribu ekor kuda.” Mendengar permintaan itu, Seduka menjawab kepada brāhmaṇa tersebut, “Wahai brāhmaṇa, aku tidak sanggup memberikan guru-dakṣiṇā yang engkau kehendaki.”

Verse 6

नास्ति सम्भवो गुर्वर्थ दातुमिति,“एक दिन कोई वेदाध्ययनसम्पन्न ब्राह्मण राजा सेदुकके पास आया और उन्हें आशीर्वाद देकर गुरु-दक्षिणाके लिये भिक्षा माँगता हुआ बोला--'राजन्‌! आप मुझे एक हजार घोड़े दीजिये।” तब सेदुकने उस ब्राह्मण-से कहा--'ब्रह्मनम! आपकी अभीष्ट गुरु- दक्षिणा देना मेरे लिये सम्भव नहीं है

Waiśampāyana berkata: “Tidak mungkin bagiku memberikan pemberian seperti itu demi sang guru.” Pernah seorang brāhmaṇa yang mahir dalam studi Weda datang kepada Raja Seduka. Setelah memberkati sang raja, ia memohon sedekah sebagai guru-dakṣiṇā dan berkata, “Wahai Raja, berikan kepadaku seribu ekor kuda.” Seduka menjawab, “Wahai brāhmaṇa, aku tidak sanggup memberikan guru-dakṣiṇā yang engkau inginkan.”

Verse 7

स त्वं गच्छ वृषदर्भसकाशम्‌ । राजा परम-पधर्मज्ञो ब्राह्मण तं भिक्षस्व । स ते दास्यति तस्यैतदुपांशुब्रतमिति,“अतः आप वृषदर्भके पास चले जाइये। ब्राह्मण! राजा वृषदर्भ बड़े धर्मज्ञ हैं। आप उन्हींसे याचना कीजिये। वे आपकी अभीष्ट वस्तु अवश्य दे देंगे। यह उनका गुप्त नियम है!

Waiśampāyana berkata: “Karena itu pergilah kepada Raja Vṛṣadarbha. Wahai brāhmaṇa, raja itu sangat mengetahui dharma—mintalah kepadanya. Ia pasti akan memberikan apa yang engkau kehendaki; sebab itulah kaul rahasianya: memberi ketika diminta.”

Verse 8

अथ ब्राह्मणो वृषदर्भसकाशं गत्वा अश्वसहसत्रमयाचत्‌ । स राजा त॑ कशेनाताडयत्‌,“तब ब्राह्मण देवताने वृषदर्भके पास जाकर एक हजार घोड़े माँगे। यह सुनकर राजा उन्हें कोड़ेसे पीटने लगे”

Waiśampāyana berkata: Lalu brāhmaṇa itu pergi kepada Raja Vṛṣadarbha dan meminta seribu ekor kuda. Mendengar itu, sang raja memukul brāhmaṇa tersebut dengan cambuk.

Verse 9

त॑ ब्राह्मणो<ब्रवीत्‌ । कि हिंस्पनागसं मामिति,“यह देख ब्राह्मणने उनसे पूछा--“राजन्‌! मुझ निरपराधको आप क्‍यों मार रहे हैं!

Waiśampāyana berkata: Maka brāhmaṇa itu berkata, “Wahai Raja, aku tak bersalah; mengapa engkau hendak menyakitiku?”

Verse 10

एवमुक्‍क्त्वा तं॑ शपन्तं राजा55ह । विप्र कि यो न ददाति तुभ्यमुताहोस्विद्‌ ब्राह्मण्यमेतत्‌,'ऐसा कहकर ब्राह्मण देवता शाप देनेको उद्यत हो गये। तब राजाने उनसे कहा --विप्रवर! क्या जो आपको अपना धन न दे, उसको शाप देना ही उचित है? अथवा यही ब्राह्मणोचित कर्म है?”

Setelah berkata demikian, ketika sang brāhmaṇa siap melontarkan kutuk, raja menegurnya: “Wahai brāhmaṇa terbaik, pantaskah seseorang dikutuk hanya karena ia tidak menyerahkan hartanya kepadamu? Ataukah itulah benar-benar laku yang layak bagi seorang brāhmaṇa?”

Verse 11

ब्राह्मणने कहा--'राजाधिराज! आपके पास राजा सेदुकने मुझे भेजा है, तभी आपसे गुरु-दक्षिणा माँगने आया हूँ। उनके उपदेशके अनुसार ही मैंने आपसे याचना की है!

Sang brāhmaṇa berkata: “Wahai maharaja di antara para raja! Raja Seduka telah mengutusku kepadamu; sebab itu aku datang memohon guru-dakṣiṇā. Sesuai perintahnya sajalah aku mengajukan permintaan ini kepadamu.”

Verse 12

राजोवाच पूर्वाह्न ते दास्यामि यो मे5द्य बलिरागमिष्यति | यो हन्यते कशया कथं मोघं क्षेपणं तस्य स्थात्‌,राजा बोले--ब्रह्मन! आज जो भी राजकीय कर मेरे पास आयेगा, उसे कल पूर्वज्षिमें ही आपको दे दूँगा। जिसे कोड़ेसे पीटा जाय, उसे खाली हाथ कैसे लौटाया जा सकता है?

Raja berkata: “Wahai brāhmaṇa, apa pun pungutan kerajaan (bali/tribut) yang datang kepadaku hari ini, akan kuberikan kepadamu besok pada waktu forenoon. Jika seseorang telah terkena cambuk, bagaimana mungkin ia disuruh pulang dengan tangan hampa? Bagaimana mungkin janjiku menjadi sia-sia?”

Verse 13

ब्राह्मण उवाच राजाधिराज तव समीपं सेदुकेन प्रेषितो भिक्षितु-मागत: । तेनानुशिष्टेन मया त्वं भिक्षितोडसि,इत्युक्त्वा ब्राह्मणाय दैवसिकामुत्पत्ति प्रादात्‌ । अधिक स्याश्वसहस्रस्य मूल्यमेवादादिति ऐसा कहकर राजाने ब्राह्मगको एक दिनकी आय दे दी। इस प्रकार उन्होंने एक हजारसे अधिक घोड़ोंका मूल्य ही दिया-

Sang brāhmaṇa berkata: “Wahai maharaja di antara para raja, aku datang menghadap untuk meminta sedekah, karena diutus oleh Seduka; sesuai ajarannya aku memohon kepadamu.” Setelah berkata demikian, raja menganugerahkan kepadanya pemasukan sehari yang seakan ditetapkan oleh takdir ilahi—bahkan memberi harta yang melampaui nilai seribu ekor kuda.

Verse 195

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें ययातिचरितविषयक एक सौ पज्चानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-195 dari Śrī Mahābhārata, bagian Vana Parva, dalam subbagian Markandeya Samasya, yang memuat kisah Raja Yayāti.

Verse 196

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सेदुकवृषदर्भचरिते षण्णवत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata pada Vana Parva—khususnya dalam bagian ringkasan wejangan Mārkaṇḍeya—berakhirlah bab ke-196, yang dikenal sebagai kisah Seduka, Vṛṣa, dan Darbha.

Frequently Asked Questions

Whether ascetic power and social rank justify punitive anger: Kauśika’s reaction to a minor offense reveals the conflict between status-driven indignation and the ethical requirement of restraint and proportionality.

Dharma is subtle and anchored in self-mastery: anger is an internal enemy; genuine brāhmaṇa excellence is defined by truth, non-retaliation, discipline, study, and even-minded conduct rather than mere ritual learning or tapas.

Yes: the chapter explicitly treats anger and delusion as obstacles to spiritual welfare and portrays correction (accepting rebuke and seeking instruction) as a step toward niḥśreyasa—highest good—by aligning power with ethical restraint.