Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation - Brahma Purana Adhyaya 236 | Indonesian | Vedapath

Vyasa

Brahma Purana Adhyaya 236Brahma Purana 236 summarySankhya and Yoga in Brahma Purana64 Shlokas

Adhyaya 236: Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation

Adhyaya 236 dibuka dengan para resi memuji sabda Vyasa bagaikan nektar dan memohon uraian rinci tentang Yoga dan Samkhya sebagai jalan langsung menuju moksha. Vyasa menegaskan bahwa pencapaian mustahil tanpa tiga hal: jnana disertai tapa, pengendalian indria, dan pelepasan total (sannyasa/vairagya). Lalu dijelaskan keberadaan berjasad melalui mahābhūta dan perangkat indria, bagaimana indria dikendalikan oleh manas serta prinsip batin (bhūtātman) yang bersemayam di hati. Mahā-Ātman bukan objek persepsi indria biasa; Ia tersingkap oleh batin yang disucikan dan “bercahaya”, melampaui suara, sentuhan, rupa, rasa, dan bau. Para jnani sejati memandang Ātman yang sama dalam semua makhluk. Vyasa kemudian mengajarkan laku yoga: menaklukkan lima cela (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), membina pengendalian, keseimbangan batin, kesunyian, makan secukupnya, dan pemusatan satu titik hingga Brahman nyata, berakhir pada jalan “tanpa kembali”.

Chapter Arc

{"opening_hook":"Naimiṣāraṇya’s sages, tasting Vyāsa’s words as “nectar,” press him for a decisive, liberation-giving account of Sāṃkhya and Yoga—direct means (sākṣāt-sādhana) rather than mere theory.","rising_action":"Vyāsa tightens the soteriological demand: no attainment without the triad—(1) jñāna joined to tapas, (2) indriya-nigraha (sense-restraint), and (3) sarva-sannyāsa (total relinquishment). He then anatomizes embodied life via mahābhūtas, sense-gates, and their deities, showing how mind rules the indriyas and how the inner principle (bhūtātman) abides in the heart as the pivot of experience.","climax_moment":"The epistemic turn: the Mahān Ātman/Brahman is not an object for eye or other senses—beyond sound, touch, form, taste, and smell—yet becomes evident to a purified, “kindled/illumined” mind. From this arises samadarśitā: the knower sees one Self equally in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste.","resolution":"Practical Yoga is prescribed: conquer five yogadoṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), cultivate solitude (giri-śṛṅga, caitya, vṛkṣamūla), moderated diet and speech, equanimity in gain/loss and praise/blame, and sustained one-pointedness. With senses withdrawn into mind and mind into the heart, Brahman manifests; the yogin attains akṣara-sāmyatā and the “non-returning” course.","key_verse":"Teaching (paraphrase): “That Great Self is not grasped by the senses—neither by sound, touch, form, taste, nor smell; when the mind is purified and made luminous, the imperishable Brahman becomes manifest within.”"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Mokṣa-sādhana through Sāṃkhya–Yoga: inner governance of senses and mind culminating in Brahman-realization.","secondary_themes":["Embodiment as a microcosm: mahābhūtas, indriyas, mind, and the heart-seated inner principle","Non-sensory epistemology: the Self is revealed by a purified, illumined mind","Samadarśitā and ethical universalism grounded in one pervasive Self","Yogic obstacles (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna) and the protocol of solitude, moderation, and one-pointedness"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic synthesis: metaphysical non-duality in vision (one Mahān Ātman pervading all) expressed through disciplined Yoga and renunciant ethics, making liberation depend on inner restraint rather than ritual power alone.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage teaching, it supplies a capstone soteriology—showing that the Purāṇa’s cosmology and deity-mappings ultimately aim at interior realization and non-returning liberation."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → जिज्ञासा/बुद्धि-दीप्ति (within adbhuta) → शान्त","शान्त → वीर (discipline against doṣas) → शान्त"],"devotional_peaks":["Sages’ reverent delight in Vyāsa’s ‘nectar-speech’ as a liberating revelation","The moment the Self is declared beyond the five sense-objects, knowable only by a luminous mind","Samadarśin vision: equal Self in brāhmaṇa, cow, elephant, dog, and outcaste","The ‘manifestation of Brahman’ after sustained one-pointedness and withdrawal of senses"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":["गिरिशृङ्ग (giriśṛṅga)","चैत्य (caitya)","वृक्षमूल (vṛkṣamūla)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Microcosmic cosmology: the body is analyzed through mahābhūtas and indriyas with mind as their lord, and the heart as the seat of the inner principle (bhūtātman), linking cosmological categories to contemplative practice."}

Shlokas in Adhyaya 236

Verse 1

मुनय ऊचुः तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते //

Di sini dimulai adhyāya 236; nomor śloka 1 ditandai, tetapi teks aslinya tidak ada.

Verse 2

तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् //

Di sini hanya ada penanda śloka 2; śloka aslinya tidak tersedia.

Verse 3

प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति //

Di sini ditetapkan nomor śloka 3; tanpa teks asli, terjemahan yang tepat tidak mungkin.

Verse 4

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः //

Teks sloka asli tidak tersedia; hanya angka “4” yang tercantum. Mohon kirimkan sloka Sanskerta.

Verse 5

मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि //

Teks sloka asli tidak tersedia; hanya angka “5” yang tercantum. Mohon kirimkan sloka Sanskerta.

Verse 6

व्यास उवाच नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन //

Teks sloka asli tidak tersedia; hanya angka “6” yang tercantum. Mohon kirimkan sloka Sanskerta.

Verse 7

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु //

Teks sloka asli tidak tersedia; hanya angka “7” yang tercantum. Mohon kirimkan sloka Sanskerta.

Verse 8

भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् //

Teks sloka asli tidak tersedia; hanya angka “8” yang tercantum. Mohon kirimkan sloka Sanskerta.

Verse 9

क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती //

Di sini hanya ditunjukkan nomor śloka ‘9’; teks asli tidak disertakan.

Verse 10

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये //

Di sini ada penanda nomor śloka ‘10’; śloka asli tidak tersedia.

Verse 11

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा //

Di sini tercantum nomor śloka ‘11’; teksnya tidak diberikan.

Verse 12

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः //

Di sini ditandai nomor śloka ‘12’; ujaran aslinya tidak tersedia.

Verse 13

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा //

Di sini disebut nomor śloka ‘13’; teks śloka aslinya tidak diberikan.

Verse 14

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.

Verse 15

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.

Verse 16

एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.

Verse 17

न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.

Verse 18

अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् //

Teks Sanskerta asli untuk sloka ini tidak diberikan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.

Verse 24

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः //

Teks sloka tidak tersedia di sini; hanya angka “24” yang tercantum. Mohon berikan sloka Sanskerta, lalu akan diterjemahkan.

Verse 25

शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः //

Teks sloka tidak tersedia di sini; hanya angka “25” yang tercantum. Mohon berikan sloka Sanskerta, lalu akan diterjemahkan.

Verse 26

कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन //

Teks sloka tidak tersedia di sini; hanya angka “26” yang tercantum. Mohon berikan sloka Sanskerta, lalu akan diterjemahkan.

Verse 27

न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन //

Teks sloka tidak tersedia di sini; hanya angka “27” yang tercantum. Mohon berikan sloka Sanskerta, lalu akan diterjemahkan.

Verse 28

सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः //

Teks sloka tidak tersedia di sini; hanya angka “28” yang tercantum. Mohon berikan sloka Sanskerta, lalu akan diterjemahkan.

Verse 29

नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा //

Di sini hanya disebutkan nomor sloka 29; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.

Verse 30

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति //

Di sini hanya disebutkan nomor sloka 30; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.

Verse 31

तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //

Di sini hanya disebutkan nomor sloka 31; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.

Verse 32

अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् //

Di sini hanya disebutkan nomor sloka 32; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.

Verse 33

नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च //

Di sini hanya disebutkan nomor sloka 33; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.

Verse 34

हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः //

Syair ke-34 dalam bab ini dipandang memberi makna suci dan bernilai dharma.

Verse 35

हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी //

Syair ke-35 dalam bab ini menumbuhkan dharma serta artha bagi pembaca.

Verse 36

व्यास उवाच भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया //

Syair ke-36 dalam bab ini, bila didengar, menganugerahkan pahala kebajikan.

Verse 37

योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः //

Syair ke-37 dalam bab ini menerangi pelita pengetahuan rohani bagi pencari.

Verse 38

आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना //

Syair ke-38 dalam bab ini menganugerahkan kedamaian dan kebahagiaan batin.

Verse 39

आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः //