Adhyaya 3

Verse 1

श्री शुक उवाच: द‍ृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī berkata: Melihat para raja sibuk hendak menaklukkan dirinya, bumi ini tertawa. Ia berkata: “Lihatlah! Para raja ini hanyalah mainan di tangan maut, namun mereka ingin menaklukkan aku.”

Verse 2

काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥

Wahai para raja manusia! Nafsu duniawi ini membuat bahkan orang berilmu pun gagal. Karena dorongan nafsu, para raja menaruh harap besar pada gumpalan tubuh yang fana, secepat buih di air.

Verse 3

पूर्वं निर्जित्य षड्‌वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥

Raja dan para menteri membayangkan: “Mula-mula kami akan menaklukkan enam musuh batin (indra dan pikiran); lalu menundukkan para menteri utama dan menyingkirkan ‘duri’ para penasihat, warga, sahabat-kerabat, serta para penjaga gajah. Dengan demikian kami akan menaklukkan bumi yang berikat samudra.” Karena hati terikat harapan, mereka tak melihat maut yang sudah dekat.

Verse 4

पूर्वं निर्जित्य षड्‌वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥

Raja dan para menteri membayangkan: “Mula-mula kami akan menaklukkan enam musuh batin (indra dan pikiran); lalu menundukkan para menteri utama dan menyingkirkan ‘duri’ para penasihat, warga, sahabat-kerabat, serta para penjaga gajah. Dengan demikian kami akan menaklukkan bumi yang berikat samudra.” Karena hati terikat harapan, mereka tak melihat maut yang sudah dekat.

Verse 5

समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥

Setelah menaklukkan daratan yang dilingkari samudra, raja-raja yang angkuh ini dengan paksa memasuki lautan, seakan hendak menaklukkan samudra juga. Apa guna pengendalian diri yang diarahkan untuk eksploitasi politik? Buah sejati pengendalian diri adalah pembebasan rohani (moksha).

Verse 6

यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥

Wahai yang terbaik di antara para Kuru! Dahulu Manu dan keturunannya telah meninggalkanku, pergi dari dunia ini dalam perang dengan tak berdaya, sama seperti saat mereka datang. Namun hingga kini orang-orang bodoh masih berusaha menaklukkanku.

Verse 7

मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥

Demi menaklukkan Aku, orang-orang yang terikat materi saling berperang. Karena hati mereka terbelenggu oleh rasa memiliki atas kekuasaan, ayah melawan putra dan saudara bertikai dengan saudara.

Verse 8

ममैवेयं मही कृत्स्‍ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥

Para pemimpin menantang satu sama lain: “Seluruh bumi ini milikku, bukan milikmu, wahai bodoh!” Karena persaingan itu mereka saling menyerang dan mati demi Aku.

Verse 9

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

Śrī Śuka berkata: Raja-raja seperti Pṛthu, Purūravā, Gādhi, Nahuṣa, Bharata, Kārtavīrya Arjuna, Māndhātā, Sagara, Rāma, Khaṭvāṅga, Dhundhuhā, Raghu; Tṛṇabindu, Yayāti, Śaryāti, Śantanu, Gaya; Bhagīratha, Kuvalayāśva, Kakutstha, Naiṣadha, Nṛga; Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa yang membuat dunia meratap, Namuci, Śambara, Bhauma, Hiraṇyākṣa, dan Tāraka; serta banyak daitya dan raja perkasa lainnya—semuanya berilmu, gagah, penakluk segala, dan sukar ditaklukkan. Namun, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, meski mereka hidup dengan mendorong rasa memiliki atas diri-Ku, waktu menjadikan mereka tinggal sisa kisah belaka; tiada seorang pun menegakkan kuasa yang kekal.

Verse 10

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

Śrī Śuka berkata: Raja-raja seperti Pṛthu, Purūravā, Gādhi, Nahuṣa, Bharata, Kārtavīrya Arjuna, Māndhātā, Sagara, Rāma, Khaṭvāṅga, Dhundhuhā, Raghu; Tṛṇabindu, Yayāti, Śaryāti, Śantanu, Gaya; Bhagīratha, Kuvalayāśva, Kakutstha, Naiṣadha, Nṛga; Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa yang membuat dunia meratap, Namuci, Śambara, Bhauma, Hiraṇyākṣa, dan Tāraka; serta banyak daitya dan raja perkasa lainnya—semuanya berilmu, gagah, penakluk segala, dan sukar ditaklukkan. Namun, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, meski mereka hidup dengan mendorong rasa memiliki atas diri-Ku, waktu menjadikan mereka tinggal sisa kisah belaka; tiada seorang pun menegakkan kuasa yang kekal.

Verse 11

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

Śrī Śuka berkata: Raja-raja seperti Pṛthu, Purūravā, Gādhi, Nahuṣa, Bharata, Kārtavīrya Arjuna, Māndhātā, Sagara, Rāma, Khaṭvāṅga, Dhundhuhā, Raghu; Tṛṇabindu, Yayāti, Śaryāti, Śantanu, Gaya; Bhagīratha, Kuvalayāśva, Kakutstha, Naiṣadha, Nṛga; Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa yang membuat dunia meratap, Namuci, Śambara, Bhauma, Hiraṇyākṣa, dan Tāraka; serta banyak daitya dan raja perkasa lainnya—semuanya berilmu, gagah, penakluk segala, dan sukar ditaklukkan. Namun, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, meski mereka hidup dengan mendorong rasa memiliki atas diri-Ku, waktu menjadikan mereka tinggal sisa kisah belaka; tiada seorang pun menegakkan kuasa yang kekal.

Verse 12

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Raja-raja seperti Pṛthu, Purūravā, Gādhi, Nahuṣa, Bharata, Kārtavīrya Arjuna, Māndhātā, Sagara, Rāma, Khaṭvāṅga, Dhundhuhā, Raghu, Tṛṇabindu, Yayāti, Śaryāti, Śantanu, Gaya, Bhagīratha, Kuvalayāśva, Kakutstha, Naiṣadha, Nṛga, Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa yang membuat dunia meratap, Namuci, Śambara, Bhauma, Hiraṇyākṣa dan Tāraka—serta banyak asura dan raja lain yang sangat berkuasa—semuanya berpengetahuan, gagah, penakluk segala, dan tak terkalahkan. Namun, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, karena terikat pada sifat fana dan dikuasai waktu, mereka yang bernafsu memiliki aku akhirnya tinggal sebagai sisa kisah belaka; tak seorang pun mampu menegakkan kekuasaan yang abadi.

Verse 13

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Raja-raja seperti Pṛthu, Purūravā, Gādhi, Nahuṣa, Bharata, Kārtavīrya Arjuna, Māndhātā, Sagara, Rāma, Khaṭvāṅga, Dhundhuhā, Raghu, Tṛṇabindu, Yayāti, Śaryāti, Śantanu, Gaya, Bhagīratha, Kuvalayāśva, Kakutstha, Naiṣadha, Nṛga, Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa yang membuat dunia meratap, Namuci, Śambara, Bhauma, Hiraṇyākṣa dan Tāraka—serta banyak asura dan raja lain yang sangat berkuasa—semuanya berpengetahuan, gagah, penakluk segala, dan tak terkalahkan. Namun, wahai Tuhan Yang Mahakuasa, karena terikat pada sifat fana dan dikuasai waktu, mereka yang bernafsu memiliki aku akhirnya tinggal sebagai sisa kisah belaka; tak seorang pun mampu menegakkan kekuasaan yang abadi.

Verse 14

कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Wahai Parīkṣit yang perkasa, telah kuceritakan kepadamu kisah para raja agung yang menyebarkan kemasyhuran di dunia lalu berpulang. Wahai Prabhu, maksud sejati ucapanku ialah menyingkap pengetahuan rohani dan pelepasan (vairāgya). Kisah-kisah raja memberi keagungan pada narasi ini, namun bukanlah inti kebenaran tertinggi itu sendiri.

Verse 15

यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं श‍ृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥

Barang siapa mendambakan bhakti yang murni kepada Śrī Kṛṣṇa hendaknya senantiasa mendengar kisah-kisah tentang kemuliaan Tuhan Uttamaḥśloka, yang bila terus dinyanyikan (saṅkīrtana) menghancurkan segala kesialan. Seorang bhakta patut mendengarnya setiap hari, berulang-ulang, dalam pertemuan rohani dan sepanjang hari.

Verse 16

श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥

Raja Parīkṣit berkata: Wahai Bhagavān, dengan cara apakah orang-orang di Zaman Kali dapat menyingkirkan tumpukan kecacatan dan kenajisan zaman ini? Wahai resi agung, mohon jelaskan kepadaku dengan tepat.

Verse 17

युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥

Mohon jelaskan kepadaku tentang berbagai yuga, ciri dharma tiap yuga, lamanya pemeliharaan kosmos dan pralaya, serta gerak Kala—wujud langsung Paramatma, Bhagavan Sri Wisnu.

Verse 18

श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī berkata: Wahai Raja, pada Kṛta (Satya) yuga, dharma berdiri utuh dengan empat kakinya dan dijaga teguh oleh manusia pada masa itu. Empat kaki dharma ialah kebenaran, welas asih, tapa, dan derma.

Verse 19

सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समद‍ृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥

Orang-orang Satya-yuga umumnya puas, penuh welas asih, bersahabat kepada semua, damai, terkendali, dan tabah. Mereka bersukacita dari dalam diri, memandang segala sesuatu setara, dan tekun berupaya mencapai kesempurnaan rohani.

Verse 20

त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥

Pada Tretā-yuga, tiap kaki dharma berkurang seperempat secara bertahap, karena pengaruh empat pilar adharma: dusta, kekerasan, ketidakpuasan, dan pertengkaran.

Verse 21

तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥

Wahai Raja, pada zaman Tretā orang-orang teguh dalam upacara suci dan tapa; mereka tidak terlalu kejam dan tidak pula tenggelam dalam nafsu kenikmatan. Tujuan mereka terutama tri-varga—dharma, artha, dan kama—dan dengan mengikuti tuntunan tiga Veda mereka meraih kemakmuran. Walau masyarakat terbagi menjadi empat varna, kebanyakan adalah brāhmaṇa.

Verse 22

तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टय‍नृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥

Di zaman Dvāpara, kualitas religius berupa pertapaan, kebenaran, belas kasih, dan amal berkurang menjadi setengahnya oleh lawan-lawan tak bermoralnya — ketidakpuasan, ketidakbenaran, kekerasan, dan permusuhan.

Verse 23

यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥

Di zaman Dvāpara, orang-orang tertarik pada kemuliaan dan sangat mulia. Mereka mengabdikan diri untuk mempelajari Veda, memiliki kekayaan besar, menghidupi keluarga besar, dan menikmati hidup dengan semangat. Dari empat golongan, ksatria dan brahmana adalah yang paling banyak.

Verse 24

कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्‌क्ष्यति ॥ २४ ॥

Di Zaman Kali, hanya seperempat dari prinsip-prinsip agama yang tersisa. Sisa terakhir itu akan terus berkurang oleh prinsip-prinsip ketidakberagamaan yang terus meningkat dan akhirnya akan hancur.

Verse 25

तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥

Di zaman Kali, orang-orang cenderung serakah, berkelakuan buruk, dan kejam, serta mereka saling bertengkar tanpa alasan yang jelas. Sial dan terobsesi dengan keinginan material, orang-orang di Kali-yuga hampir semuanya adalah śūdra dan orang-orang biadab.

Verse 26

सत्त्वं रजस्तम इति द‍ृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥

Sifat-sifat material — kebaikan, nafsu, dan kebodohan — yang perubahannya diamati dalam pikiran seseorang, digerakkan oleh kekuatan waktu.

Verse 27

प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥

Ketika pikiran, kecerdasan, dan indria teguh dalam sifat kebaikan (sattva), masa itu hendaklah dipahami sebagai Satya-yuga; saat itu orang bersuka dalam pengetahuan dan tapa-brata.

Verse 28

यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥

Wahai yang bijaksana, ketika makhluk terikat tekun pada kewajiban-kewajiban, namun disertai hasrat akan hasil dan mencari nama baik, ketahuilah itu sebagai Treta-yuga, yang didominasi rajas (nafsu).

Verse 29

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥

Ketika keserakahan, ketidakpuasan, kesombongan palsu, kemunafikan, dan iri hati menonjol, serta ketertarikan pada perbuatan yang mementingkan diri meningkat, masa itu adalah Dvapara-yuga, dikuasai campuran rajas dan tamas.

Verse 30

यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥

Ketika penipuan, dusta, kemalasan, kantuk, kekerasan, kemurungan, ratap tangis, kebingungan, ketakutan, dan kemiskinan mendominasi, itulah Kali-yuga, yang dikenal sebagai zaman tamas (kegelapan).

Verse 31

तस्मात् क्षुद्रद‍ृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥

Karena cela Kali-yuga, manusia akan menjadi berpandangan sempit, bernasib buruk, rakus, penuh nafsu, dan miskin; para wanita pun menjadi tidak setia, hidup semaunya, dan berpindah dari satu pria ke pria lain.

Verse 32

दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्न‍ोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥

Kota-kota akan dikuasai oleh pencuri, Veda akan tercemar oleh interpretasi spekulatif kaum ateis, para pemimpin akan memangsa warganya, dan para pendeta akan menjadi budak perut dan alat kelamin mereka.

Verse 33

अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥

Para brahmacari akan gagal menjalankan sumpah mereka dan menjadi tidak suci, para perumah tangga akan menjadi pengemis, para vanaprastha akan tinggal di desa, dan para sannyasi akan menjadi serakah akan kekayaan.

Verse 34

ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥

Wanita akan bertubuh kecil, makan terlalu banyak, memiliki anak lebih banyak daripada yang bisa mereka rawat, dan kehilangan rasa malu. Mereka akan selalu berbicara kasar dan menunjukkan sifat mencuri, menipu, dan keberanian yang tak terkendali.

Verse 35

पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥

Para pedagang akan terlibat dalam perdagangan kecil dan mencari uang dengan menipu. Bahkan ketika tidak ada keadaan darurat, orang akan menganggap pekerjaan yang hina sebagai hal yang wajar.

Verse 36

पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥

Pelayan akan meninggalkan tuan yang kehilangan kekayaannya, meskipun tuan itu orang suci. Tuan akan menelantarkan pelayan yang tidak berdaya, dan sapi akan dibuang atau dibunuh saat berhenti memberi susu.

Verse 37

पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्‍द‍ृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥

Pada zaman Kali, para lelaki akan menjadi sengsara dan dikuasai perempuan. Mereka meninggalkan ayah, saudara, sahabat, dan kerabat, lalu bergaul dengan ipar dari pihak istri; persahabatan pun hanya berdasar ikatan nafsu.

Verse 38

शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥

Pada zaman Kali, orang-orang berwatak rendah akan menerima sedekah sambil mencari nafkah dengan pamer tapa dan pakaian pertapa. Mereka yang tak memahami dharma akan naik ke kursi tinggi dan berbicara seolah-olah tentang ajaran suci.

Verse 39

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्न‍ानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥

Pada zaman Kali, batin manusia akan selalu gelisah. Wahai Raja, mereka menjadi kurus oleh kelaparan dan pajak, serta terus diganggu ketakutan akan kemarau. Tanpa pakaian, makanan-minuman, istirahat, hubungan suami-istri, mandi, dan perhiasan, mereka perlahan tampak seperti makhluk berhantu.

Verse 40

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्न‍ानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥

Pada zaman Kali, rakyat akan kekurangan pakaian, makanan-minuman, tempat tidur, kenikmatan suami-istri, mandi, dan perhiasan. Tubuh mereka menjadi kurus dan rupa mereka perlahan tampak seperti makhluk gaib.

Verse 41

कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥

Pada zaman Kali, manusia akan bermusuhan bahkan karena beberapa keping uang, meninggalkan segala persahabatan. Mereka rela kehilangan nyawa dan bahkan membunuh kerabat sendiri.

Verse 42

न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्न‍ोदरंभरा: ॥ ४२ ॥

Pada zaman Kali, manusia tidak lagi melindungi orang tua yang renta, anak-anak, maupun istri yang terhormat. Mereka merosot dan hanya memikirkan pemuasan perut serta nafsu.

Verse 43

कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥

Wahai Raja, pada zaman Kali kecerdasan manusia akan terpecah oleh paham sesat dan ateisme; karena itu mereka hampir tidak pernah mempersembahkan yajña kepada Bhagavān Acyuta, Guru Tertinggi alam semesta, yang kaki teratai-Nya disembah para penguasa tiga dunia.

Verse 44

यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥

Seseorang yang ketakutan menjelang ajal—jatuh, tersandung, dan hampir tak sadar—bila mengucapkan Nama Suci Tuhan Yang Mahatinggi, ia terbebas dari belenggu karma dan mencapai tujuan tertinggi. Namun orang-orang di zaman Kali tetap tidak menyembah-Nya.

Verse 45

पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥

Di Kali-yuga, benda, tempat, bahkan pribadi-pribadi pun tercemar oleh dosa Kali. Namun Bhagavān Puruṣottama, yang bersemayam dalam batin, melenyapkan semua kenajisan itu dari hidup orang yang menempatkan-Nya teguh dalam pikiran.

Verse 46

श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चाद‍ृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥

Bila seseorang mendengar tentang-Nya, melantunkan saṅkīrtana, bermeditasi, memuja, atau sekadar memberi hormat yang tulus kepada Bhagavān yang bersemayam di hati, maka Tuhan menghapus dari batinnya kenajisan yang terkumpul selama ribuan kelahiran.

Verse 47

यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥

Seperti api pada emas menghilangkan noda warna akibat campuran logam lain, demikian pula Viṣṇu yang bersemayam di hati menyucikan niat dan pikiran para yogi dari yang tidak suci.

Verse 48

विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥

Dengan pemujaan para dewa, tapa, pengendalian napas, welas asih, mandi di tempat suci, laku nazar, sedekah, dan japa mantra, batin tidak meraih penyucian mutlak sebagaimana ketika Bhagavān Ananta bersemayam nyata di dalam hati.

Verse 49

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥

Karena itu, wahai Raja, dengan segenap diri teguhkan Keśava di dalam hatimu. Jika saat ajal tiba engkau tetap waspada dan terpusat pada-Nya, engkau pasti mencapai tujuan tertinggi.

Verse 50

म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥

Wahai Raja, Bhagavān, Penguasa Tertinggi, adalah pengendali utama; Ia adalah Ātman segala makhluk dan sandaran semua. Bila direnungkan oleh mereka yang menjelang ajal, Ia menuntun mereka kepada jati diri rohani yang kekal.

Verse 51

कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥

Wahai Raja, Kali-yuga adalah gudang cela, namun ada satu kebajikan agung: hanya dengan melantunkan nama Śrī Kṛṣṇa (kīrtana), seseorang terbebas dari ikatan duniawi dan mencapai alam tertinggi.

Verse 52

कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥

Buah rohani yang dahulu diperoleh pada Satya-yuga dengan bermeditasi kepada Viṣṇu, pada Tretā-yuga dengan yajña, dan pada Dvāpara-yuga dengan melayani kaki padma Tuhan, kini di Kali-yuga dicapai hanya dengan kīrtana Nama Hari—melantunkan mahā-mantra Hare Kṛṣṇa.