Sita Upanishad: Verse 33
वैखानसऋषेः पूर्वं विष्णोर्वाणी समुद्भवेत् । त्रयीरूपेण सङ्कल्प्य वैखानसऋषेः पुरा । उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं शृणु मेऽखिलम् । शश्वद्ब्रह्ममयं रूपं क्रियाशक्तिरुदाहृता । साक्षाच्छक्तिर्भगवतः स्मरणमात्ररूपा—आविर्भावप्रादुर्भावात्मिका; निग्रहानुग्रहरूपा; भगवत्सहचारिणी; अनपायिनी; अनवरतसहाश्रयिणी; उदितानुदिताकारा; निमेषोन्मेष-सृष्टि-स्थिति-संहार-तिरोधान-अनुग्रहादि-सर्वशक्तिसामर्थ्यात् साक्षाच्छक्तिरिति गीयते ॥३२–३४॥
वैखानस-ऋषेः । पूर्वम् । विष्णोः । वाणी । समुद्भवेत् । त्रयी-रूपेण । सङ्कल्प्य । वैखानस-ऋषेः । पुरा । उदितः । यादृशः । पूर्वम् । तादृशम् । शृणु । मे । अखिलम् । शश्वत् । ब्रह्म-मयम् । रूपम् । क्रिया-शक्तिः । उदाहृता । साक्षात् । शक्तिः । भगवतः । स्मरण-मात्र-रूपा । आविर्भाव-प्रादुर्भाव-आत्मिका । निग्रह-अनुग्रह-रूपा । भगवत्-सहचारिणी । अनपायिनी । अनवरत-सह-आश्रयिणी । उदित-अनुदित-आकारा । निमेष-उन्मेष । सृष्टि-स्थिति-संहार-तिरोधान-अनुग्रह-आदि । सर्व-शक्ति-सामर्थ्यात् । साक्षात्-शक्तिः । इति । गीयते ।
vaikhānasaṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇor vāṇī samudbhavet | trayīrūpeṇa saṅkalpya vaikhānasaṛṣeḥ purā | udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śṛṇu me’khilam | śaśvad brahmamayaṃ rūpaṃ kriyāśaktir udāhṛtā | sākṣācchaktir bhagavataḥ smaraṇamātrarūpā—āvirbhāvaprādurbhāvātmikā; nigrahānugraharūpā; bhagavatsahacāriṇī; anapāyinī; anavaratasahāśrayiṇī; uditānudītākārā; nimeṣonmeṣa-sṛṣṭi-sthiti-saṃhāra-tirodhāna-anugrahādi-sarvaśaktisāmarthyāt sākṣācchaktir iti gīyate ||32–34||
वैखानस रिशि से पहले विष्णु की वाणी पैदा हुई। यह तीन वेद रूप में बनी थी। मैं तुम्हे पूरा बताता हूँ कैसे यह पहले आई थी। इसका रूप हमेशा ब्रह्मा से बना है। इसको क्रिया शक्ति कहते हैं। यह भगवान की सीधी शक्ति है। यह बस याद करने से दिख जाती है। यह दिखने और छुपने वाली है। यह रोकने और दया देने वाली है। यह भगवान के साथ रहती है। यह कभी नहीं जाती। यह हमेशा साथ रहती है। यह दिखती है और नहीं भी दिखती। जैसे आँख झपके और खुले, वैसे ही यह सब करती है - बनाती है, चलाती है, मिटाती है, छुपाती है, और दया करती है। इसलिए इसको सीधी शक्ति कहते हैं।
Same as Sita.32 (the passage is repeated verbatim): Before the Vaikhānasa seer, Viṣṇu’s speech arises, conceived as the threefold Veda; its ever-Brahmanic form is called the power of action, and it is praised as the Lord’s direct power—manifesting as mere remembrance, as restraint and grace, inseparable and ever-abiding, competent for creation, maintenance, dissolution, concealment, and grace as in the blinking and opening of the eye.
- Same as Sita.32 (text duplicated): vaikhānasaṛṣeḥ → vaikhānasa-ṛṣeḥ
- me’khilam → me akhilam
- sākṣācchaktir → sākṣāt-śaktiḥ
- nimeṣonmeṣa → nimeṣa-unmeṣa
About this Verse
- Central concept
- Śakti (kriyā-śakti) as Brahman’s operative power; īśvara-śakti and manifestation
- The mahavakyas
- Indirect; no explicit mahāvākya, but provides a theistic-śakti framework for śruti’s authority
- Veda
- Atharva
- Chandas
- Prose mixed with śloka (post-Vedic)
Yoga and practice
As in Sita.32: īśvara-praṇidhāna through smaraṇa/japa; contemplation of pañcakṛtya; steadiness through recognizing effortless divine governance (nimeṣonmeṣa)
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
